(vrijdag 18 mei 2012)

Eerst het slechte nieuws: vóór de zomer zal het niet meer gaan lukken. Samen met de uitgever heb ik besloten om ‘Mooie jongens’ over de zomervakantie heen te tillen. Dit betekent dat mijn debuut pas in oktobber 2012 in de boekhandels zal liggen. Maar nu het goede nieuws: de roman komt niet alleen. Met veel genoegen kan ik hier melden dat ook mijn bundel ‘Van wie dit leest houd ik’ zal worden uitgegeven, tegelijkertijd met ‘Mooie jongens’.

Sommige teksten in ‘Van wie dit leest houd ik’ zullen voor de trouwe bloglezers onder jullie reeds bekend zijn (mijn essay ‘Anders kijken’ bijvoorbeeld zal erin komen staan) maar er zullen ook nieuwe gedichten en een aantal nog niet eerder verschenen verhalen in worden opgenomen. Al met al is ‘Van wie dit leest houd ik’ een mooie mix geworden tussen essayistiek, proza en poëzie. En we zijn ook al druk bezig met de kaft; die wordt echt mooi.

‘Is het autobiografisch?’

Eén van de dingen die me het meeste hoofdbrekens heeft gekost tijdens de laatste schrijffase van ‘Van wie dit leest houd ik’ was de keuze of een tekst het best in de ik-vorm of in de hij- of in de jij-vorm kon worden geschreven. Over dit probleem heb ik een paar weken terug al geschreven (LEES). Ik zie voor mezelf de meeste voordelen in de ik-vorm: de tekst wordt veel directer en je hebt minder woorden nodig.

Een nadeel is dat een tekst in de ik-vorm al snel autobiografisch lijkt en veel lezers denken toch al vaak dat essays en vooral gedichten in de eerste plaats zielsuitstortingen zijn van de schrijver. Soms creëert deze schijn-autobiografie ook regelrechte misverstanden, die erg pijnlijk kunnen zijn bovendien. Bij dit gedichtje bijvoorbeeld:

En de dood zo dichtbij

Vijftien verdiepingen
lage plafonds geen licht
wederzijds wantrouwen
daar woont mijn moeder

roerloos rechtop zit zij
godallemachtig dit
priemende ogenblik
zal mij verhoeden.

Dit gedichtje ontstond een jaar of wat geleden omdat ik wel eens een heus Ollekebolleke wilde schrijven. In Engeland is deze dichtvorm beter bekend als de Double Dactyl of ook wel als de Jiggery Pokery of de Higgledy Piggledy. Drs P. is in deze vrolijke rijmpjes gespecialiseerd en het zijn altijd gedichtjes die het ritme hebben van het kinderversje ‘Olleke Bolleke Repelsolleke Olleke Bolleke Knol.

experimentje

Ik wilde zoiets ook eens een keer schrijven, maar dan juist zonder die vaak lollig bedoelde inhoud. Dit contrast tussen een opgewekte vorm en een sombere inhoud was niet veel dan een experimentje dus. Met mijn echte moeder heeft dit gedicht niets te maken. Ze moeder woont niet eens in een verzorgingsflat, maar mijn vader sinds enige tijd wel, en nu voor hem de dood steeds dichterbij komt, wordt mijn ‘ollekebolleke-gedichtje’ toch wel een beetje wrang. Een van de redenen waarom ik heb besloten het niet op te nemen in mijn bundel.

Een ander gedicht dat ook niet door de selectie is gekomen, gaat als volgt:

Met heldere ogen, gladgeschoren
nauwelijks hersteld van mijn verdriet
voed ik mijn dochter

mijn zoon speelt op een kleedje, in de kamer
in de zon, zijn gezicht geeft geen krimp
het deelt niets mede

ik begeef mij
in vijandig gebied
niet tot liefde
te bewegen.

stom toeval

Zelf heb ik – gelukkig – nooit een postnatale depressie meegemaakt. Hoe kom ik dan op zo’n gedicht? De eerste inspiratiebron was iets wat een verpleegkundige me vertelde: vroeger, zei ze, toen mensen nog hele bossen schaamhaar hadden, werden vrouwen vlak voor de bevalling vanonder geschoren. En ineens kwam het weer naar boven: een jaar of twintig geleden paste ik via de babyfoon regelmatig op de kinderen van een buurvrouw. Een van die keren duurde het wel erg lang voordat zij thuiskwam.

Ik verwachtte eigenlijk nog een vriend op bezoek maar hij liet ook al lang op zich wachten. Net toen ik me een beetje zorgen begon te maken (mobiele telefoons waren er toen nog niet) kwam mijn vriend. Er was iemand voor de trein gesprongen, waarin hij zat. Erg akelig natuurlijk, maar we hadden het al zo vaak meegemaakt: het spoor lag vlak bij een psychiatrisch ziekenhuis en het was elke maand wel een keer raak.

Niet veel later kwam de buurvrouw eindelijk thuis. Helemaal overstuur. Zij was op bezoek geweest bij haar beste vriendin die aan een postnatale depressie leed en in een psychiatrisch ziekenhuis verbleef. Ze had die vriendin nogal streng aangepakt, haar op haar verantwoordelijkheden gewezen: een baby van een paar weken, en ook nog drie andere jonge kinderen en een man die het het water inmiddels ook wel tot aan de lippen stond.

Nog geen halfuur nadat deze buurvrouw richting huis ging, heeft haar vriendin zelfmoord gepleegd. Inderdaad, voor die trein gesprongen.
Een gruwelijk verhaal dat eigenlijk niet goed na te vertellen is. Stom toeval is bijna altijd ongeloofwaardig.

therapeutisch

Het verhaal van die vriendin bleef wel lang hangen bij mij. Ik was zelf net zwanger en dolgelukkig en verheugde me enorm op mijn kind. Wat bezielt iemand om haar eigen kinderen achter te laten? Wat betekende dit voor die vader?

Dit was iets wat ik van me af probeerde te schudden door er over te schrijven. Maar is het daardoor autobiografisch? Nee, natuurlijk niet. En: ja natuurlijk, een beetje, want het is ook niet zelfstandig verzonnen. Het viel me te binnen. Zoals alles wat ergens over gaat. Zoals alles wat ik schrijf.

Ik vraag me af of dit bij andere schrijvers ook zo werkt. Maar nog veel benieuwder ben ik naar mensen die niet schrijven. Hoe verwerken zij hun verdriet? Hoe komen zij ‘klaar’ met gebeurtenissen die zij niet van zich af kunnen schudden?

(vrijdag 27 april 2012)

Wie veel tijd doorbrengt in wachtkamers van belastingkantoren of telecombedrijven, wie regelmatig aan het lijntje wordt gehouden, wie steeds opnieuw van het kastje naar de muur wordt gestuurd of zich stelselmatig gemangeld voelt in de raderen van anonieme instanties, die weet wat kafkaesk betekent ook al heeft hij nog nooit een letter van Kafka gelezen.

‘Iemand moest Josef K. belasterd hebben, want zonder dat hij iets kwaads had gedaan,
werd hij op een morgen gearresteerd.’

Deze eerste zin van ‘Het proces’ is misschien wel de beroemdste uit de wereldliteratuur. Dat is niet zo vreemd want op het eerste gezicht lijkt deze opening perfect. Er wordt niet alleen de nachtmerrieachtige, onheilspellende sfeer van wat zal volgen, aangekondigd, ook behelst de zin een onomwonden weergave van het belangrijkste thema van de roman: het probleem van de schuld.

Voor iedereen die ‘Het proces’ (nog) niet heeft gelezen en ter opfrissing van het geheugen van alle anderen: ‘Het proces’ gaat over een man genaamd Josef K. die volkomen onverwacht in staat van beschuldiging wordt gesteld. Jozef K. krijgt eerst een vorm van huisarrest, wordt daarna weliswaar weer op vrije voeten gesteld, maar dient zich op gezette tijden te komen verantwoorden voor de rechtbank. Waar die rechtbank precies gevestigd is, wie de rechters zijn, hoe hij zich kan verdedigen, en – het allerbelangrijkste – wat hem precies ten laste wordt gelegd, blijft gedurende het hele boek volledig duister.

Er zijn voortdurend mensen die Jozef K. op zijn schuldig-zijn wijzen, zonder echter ooit concreet te worden en Josef K. beklaagt zich er steeds over dat hij helemaal niet schuldig is, maar het enige wat hem wordt tegengeworpen is dat alle schuldigen zo spreken, en dat het ontkennen van zijn schuld de zaak alleen maar erger maakt.

Volledig murw gemaakt laat Jozef K. zich aan het einde van het boek als een mak lam naar de executieplaats voeren.

Dit alles is geschreven tegen de achtergrond van een ambiance van grauwe overheidsgebouwen, bevolkt door bureauchefs en klerken die er een zeker behagen in scheppen hun cliënten met ondoorzichtige formaliteiten aan het lijntje te houden. Het belangrijkste thema  in ‘Het proces’ lijkt echter niet de rol van de bureaucratie te zijn, maar het probleem van de schuld.

ongeloofwaardig

“Ik ben geheel onschuldig” blijft Jozef K. gedurende het hele boek zeggen, maar juist door het rigoureus afwijzen van alle schuld maakt hem ongeloofwaardig, want welk mens kan nu zweren dat hij volkomen onschuldig is? Iedereen draagt wel ergens enige schuld en het feit dat Jozef K. geen seconde twijfelt en alleen maar blijft herhalen dat hij absoluut onschuldig is, doet vermoeden dat hij eerder nog zichzelf dan de ander probeert te overtuigen van zijn onschuld.

Binnen de literatuurwetenschap wordt bijna 100 jaar na uitgave nog steeds volop gediscussieerd hoe ‘Het proces’ het best kan worden geïnterpreteerd. Globaal gezien zijn er drie opties: of Jozef K. is schuldig maar wil dit niet bekennen, of hij is schuldig maar kan dit zelf niet inzien, of hij is inderdaad, zoals hij zelf zegt, volkomen onschuldig.

De laatste interpretatie maakt het boek misschien wel extra gruwelijk – want Jozef K. krijgt tenslotte de doodstraf – maar tegelijkertijd zou er ook een hele dimensie verloren gaan. Veel intrigerender wordt het boek als je het zo leest dat Jozef K. wel degelijk schuldig is.

een apologie?

Wat dat betreft is het jammer dat ‘Het proces’ vanuit de derde persoon en niet vanuit de eerste persoon is geschreven. Omdat alles in hij-vorm is geschreven kan niet met 100 % zekerheid worden vastgesteld of alles wordt gezien vanuit het perspectief van Jozef K. of dat er sprake is van een alwetende verteller.

Als dit laatste het geval is wordt in de eerste zin al duidelijk dat Jozef K. onschuldig is. Dat wordt namelijk zonder meer zo gezegd, jammer, maar als je het boek leest vanuit het perspectief van Jozef, is de lezer jjuist van meet af aan geneigd te denken dat Jozef K. wel degelijk schuldig is. En zoals ik al zei: dat maakt het boek – psychologisch in elk geval – veel interessanter. Dan kan het boek zelfs worden opgevat als één groot (sluimerend) gewetensconflict.

goed schrijven is ook goed lezen

Welke schrijver worstelt niet met de vraag: schrijf ik het in de eerste of in de derde persoon? Op het eerste gezicht een onmogelijke vraag want voor allebei is wel wat te zeggen. In de ik-vorm lijkt de tekst al snel autobiografisch. Dat vind ik persoonlijk een nadeel, maar het kan natuurlijk ook een voordeel zijn. Dat ligt er maar net aan welk effect je wilt bereiken. De ik-vorm is ook veel directer. Je hebt dan ook veel minder woorden nodig, althans dat valt mij altijd op. In de hij-  of zij- vorm wordt alles veel filmischer, wat ook een voordeel is, maar deze teksten worden vaak ook veel afstandelijker en omslachtiger.

Als ik het zelf niet meer weet kijk ik graag naar anderen. En ineens viel me op dat er iets heel opvallends aan de hand is in Kafka’s ‘Het proces’: je kunt er de naam Jozef K. vrijwel zonder problemen vervangen voor ‘ik’. De hij-vorm is bij Kafka dus helemaal niet afstandelijk of omslachtig.  Die afstandelijkheid zit dus niet in de vorm maar in de wijze waarop die gebruikt wordt. Kafka blijkt weer eens een goede leermeester te zijn. En ik heb nog iets ontdekt: in de ik-vorm krijgt ‘Het proces’ ineens de vorm van een apologie, en een ongeloofwaardige verdedigingsrede, bovendien – wat weer een heel nieuwe dimensie toevoegt aan de stroom van interpretaties.

Ach, literatuurwetenschap: je houdt ervan of je gruwelt ervan. Reacties worden weer op prijs gesteld.

Experimentje met de eerste bladzijde van HET PROCES van KAFKA:

Iemand moest me belasterd hebben, want zonder dat ik iets kwaads had gedaan, werd ik op een morgen gearresteerd. De keukenmeid van mevrouw Grubach, mijn kamerverhuurster, die me elke ochtend tegen achten het ontbijt bracht, kwam deze keer niet. Dat was nog nooit gebeurd. Ik wachtte nog een poosje, zag van mijn kussen uit de oude vrouw die tegenover me woonde en die me met een voor haar heel ongewone nieuwsgierigheid gadesloeg, maar dan, met een gevoel van bevreemding en honger tegelijk, belde ik. Onmiddellijk werd er geklopt en een man, die ik hier in huis nog nooit had gezien, kwam binnen. Hij was slank en toch stevig gebouwd, hij droeg een nauw aansluitend zwart pak, dat als een reiskostuum voorzien was van verscheidene plooien, zakken, gespen, knopen en een ceintuur en dientengevolge, zonder dat het je duidelijk werd waartoe het dienen moest, bijzonder praktisch leek.

‘Wie bent u?’ vroeg ik en zat meteen half rechtop in bed.

De man negeerde mijn vraag alsof je zijn verschijning moest accepteren, en zei op zijn beurt slechts: ‘U hebt gebeld?’

‘Anna moet me het ontbijt brengen,’ zei ik en probeerde, eerst in stilte, door oplettendheid en nadenken uit te maken wie de man eigenlijk was.

Die echter stelde zich niet al te lang bloot aan mijn blikken, maar keerde zich naar de deur, die hij een eindje opendeed om tegen iemand, die kennelijk vlak achter de deur stond, te zeggen: ‘Hij wil dat Anna hem zijn ontbijt brengt.’

Er volgde een kort gelach in de aangrenzende kamer, uit de klank viel niet op te maken of er meer dan één persoon aan meedeed. Hoewel de onbekende man daardoor niets te weten had kunnen komen wat hij niet al tevoren wist, zei bij nu toch tegen mij op de toon van een mededeling. ‘Het is onmogelijk.’

‘Dat is iets nieuws,’ zei ik, sprong mijn bed uit en trok vlug mijn broek aan. ‘Ik wil toch eens kijken wat er voor mensen in de kamer hiernaast zijn en hoe mevrouw Grubach deze storing tegenover mij wil verantwoorden.’ Wel schoot me meteen te binnen dat ik dit niet hardop had moeten zeggen en dat ik daardoor in zekere zin een recht op controle aan de vreemdeling toekende, maar dat leek me nu niet van belang.

In elk geval vatte de vreemdeling het zo op, want hij zei: ‘Zou u niet liever hier blijven?’

‘Ik wil noch hier blijven noch door u worden aangesproken, zo- lang u zich niet aan me voorstelt.’

‘Het was goed bedoeld,’ zei de vreemdeling en deed nu vrijwillig de deur open. In de aangrenzende kamer, waar ik langzamer binnenging dan ik wilde, zag het er op het eerste gezicht haast net zo uit als de vorige avond. Het was de huiskamer van mevrouw Grubach, misschien was er in deze met meubels, dekens, porselein en foto’s volgepropte kamer vandaag wat meer ruimte dan anders, dat viel niet meteen te onderscheiden, te minder omdat de belangrijkste verandering bestond in de aanwezigheid van een man, die bij het open raam zat met een boek, waaruit hij nu opkeek.

‘U had in de kamer moeten blijven! Heeft Franz dat u niet gezegd?’

‘ja, wat wilt u eigenlijk?’ vroeg ik en ik keek van mijn nieuwe kennis naar de als Franz aangeduide, die in de deuropening was blijven staan, en daarna weer terug. Door het open venster zag je de oude vrouw weer, die met echte oude mensen nieuwsgierigheid voor het daartegenover gelegen raam was blijven staan, om ook verder alles te kunnen zien.

‘Ik wou toch even mevrouw Grubach…’ zei ik en maakte een beweging alsof ik me losrukte van de twee mannen, die echter ver bij me vandaan stonden, en wilde doorlopen.

‘Nee,’ zei de man bij het raam, gooide zijn boek op een tafeltje en stond op. ‘U mag niet weggaan, u bent immers gearresteerd.’

‘Het heeft er veel van,’ zei ik. ‘En waarom dan?’ vroeg ik vervolgens.

‘Wij hebben geen opdracht u dat mee te delen. Gaat u maar in uw kamer zitten wachten. De procedure is nu eenmaal op gang gekomen, en u zult alles op het juiste tijdstip te horen krijgen. Ik ga buiten mijn boekje als ik u zo vriendelijk aanspoor. Maar ik hoop dat niemand het hoort behalve Franz, en die is zelf tegen alle regels in vriendelijk tegen u. Wanneer u ook verder zoveel geluk hebt als bij de keus van uw bewakers, kunt u vertrouwen in de zaak hebben.’

Ik wilde gaan zitten, maar zag nu dat er in de hele kamer geen zitgelegenheid was, behalve de fauteuil bij het raam.

‘U zult nog begrijpen hoe waar dat allemaal is,’ zei Franz en kwam tegelijk met de andere man op me af. Vooral de laatstgenoemde stak een heel eind boven me uit en klopte me herhaaldelijk op mijn schouder. Beiden keurden mijn nachthemd en zeiden dat ik nu een hemd van veel mindere kwaliteit zou moeten aantrekken, maar dat ze zowel dit hemd als de rest van mijn nachtgoed zouden bewaren en het me bij een gunstige afloop van zijn zaak zouden teruggeven.

‘Het is beter als u uw dingen aan ons geeft dan dat u ze in het depot brengt,’ zeiden ze, ‘want in het depot vinden nogal eens onregelmatigheden plaats en bovendien verkopen ze daar alles na een zeker verloop van tijd, zonder er rekening mee te houden of de desbetreffende procedure is afgelopen of niet. En dergelijke processen duren zo lang, vooral de laatste tijd! U zou dan tenslotte van het depot wel de opbrengst krijgen, maar die opbrengst is op zichzelf al weinig, want bij de verkoop geeft niet de grootte van het aanbod maar de grootte van het omkoopbedrag de doorslag, en voorts worden dergelijke opbrengsten, zoals de ervaring leert, minder, wanneer ze van hand tot hand en van jaar tot jaar worden doorgegeven.’

Ik lette niet erg op die betogen, het beschikkingsrecht over mijn eigendommen, dat ik misschien nog had, sloeg ik niet hoog aan, veel belangrijker vond ik het duidelijkheid te krijgen over mijn situatie; maar in aanwezigheid van deze lieden kon ik niet eens denken, steeds opnieuw botste de buik van de tweede bewaker – het konden toch alleen maar bewakers zijn – bepaald vriendschappelijk tegen me op, maar als ik opkeek, zag ik een bij dit dikke lijf helemaal niet passend droog, benig gezicht met een brede, zijwaarts gedraaide neus, dat over zijn hoofd heen met de tweede bewaker in contact stond. Wat voor mensen waren dat eigenlijk? Waar hadden ze het over? Tot welke instantie hoorden ze? Ik woonde immers in een rechtsstaat, overal heerste vrede, alle wetten werden gehandhaafd, wie waagde het me in mijn woning te overvallen? Ik was steeds geneigd alles zo luchtig mogelijk op te vatten, het ergste pas te geloven als het ergste zich voordeed, geen maatregelen te nemen voor de toekomst, zelfs als alles er dreigend uitzag. In dit geval leek me dat echter niet juist, je kon het geheel dan wel als een grap beschouwen, als een grove grap die om onbekende redenen, misschien omdat het die dag mijn dertigste verjaardag was, mijn collega’s van de bank met me uitgehaald hadden, dat was natuurlijk mogelijk, misschien hoefde ik alleen maar op een of andere manier de bewakers in hun gezicht uit te lachen, en ze zouden mee lachen, misschien waren het boodschappenlopers van de hoek, daar leken ze wel wat op [.....]

Ik wil graag de oorspronkelijke eerste bladzijde lezen

Ga terug naar het overzicht

(vrijdag 13 april 2012)

Ik heb een zwak voor Menno Wigman, dichter, bloemlezer, drummer, vertaler, en sinds enkele maanden stadsdichter van Amsterdam. Ik houd vooral van Wigman omdat hij zo prozaïsch kan vertellen over zijn dichtkunst en ook omdat sommige dichtregels van hem na jaren nog steeds bij mij zijn blijven hangen. In sporadische gevallen beklijft zelfs een hele strofe. Deze bijvoorbeeld:

Breek alle pennen stuk. Tuig elke letter af.
Er is geen taal die troost,
geen woord dat bloost bij Kaspar en zijn hondendood.

Wat ik er zo mooi aan vind is dat het een mooie paradox behelst, want het gaat niet alleen over de ontoereikendheid van de taal, dat die uiteindelijk met lege handen staat als er iets verschrikkelijks gebeurt is slechts één kant van de medaille, want tegelijkertijd demonstreert Menno Wigman met deze strofe juist de kracht en de impact van zorgvuldig gekozen woorden.

Wie de dode Kaspar is, herinner ik me overigens niet meer. Ik weet alleen nog dat het geen hond is – hoewel de naam anders doet vermoeden.

slecht geheugen

Onlangs stuitte ik per toeval opnieuw op ditzelfde gedicht. De door mij gekoesterde zinnen bleken de slotregels te zijn van het gedicht met de titel ‘Kaspar Hauser’. Kaspar heeft dus gewoon een achternaam. Vreemd dat ik dat was vergeten. Hier volgt het gedicht. Het komt uit Menno Wigmans schitterende bindel ‘Dit is mijn dag’:

Kaspar Hauser

Hier geen Natureingang.
Geen beek van zilver, gouden zonlicht, zeikgedicht.
Hij gaf niet om de zon.

Maar hoorde hij een klank, zag hij een vlam, dan greep
hij witheet met zijn hand.
Soms stond hij heilig met een schilderij te praten

of plantte hij bezorgd
een snijbloem in de aarde. Een kind van zeventien
met kelders in zijn ogen.

Afkomst verduisterd. Mensen die hem willen doden.
Zijn onbemande mond
die hulpeloos herhaalt wat hem was ingesproken:

‘Ik wil een ruiter worden.’
Meer wist hij niet. En wij, wij leerden Kaspar kijken,
wilden zijn hoofd met Duits

verrijken, steenhard Duits dat al zijn schrik verdreef.
Maar het verklaarde niets.
En bastaardprins of niet, gelukkig werd hij nooit.

En nu is Kaspar dood.
En wij, wij leefden hem, beschreven hem in gloedvol
Duits dat niets doorzag.

- Breek alle pennen stuk. Tuig elke letter af.
Er is geen taal die troost,
geen woord dat bloost bij Kaspar en zijn hondendood.

waar gaat dit over?

Geen wonder dat ik alleen de laatste drie regels heb onthouden. Dat zijn de enige regels die ik zonder problemen begrijp. De rest is voor de welwillende lezer natuurlijk ook wel te duiden, maar dat vergt wel de nodige creativiteit. Iets met een jonge jongen die zijn kindzijn is ontnomen. Het universele verhaal van een volkomen onschuldig iemand die nooit thuis is geweest in deze wereld, een hulpeloze jongeman – waarschijnlijk met een verstandelijke beperking – die de wereld niet aankan.

Je hoeft een gedicht natuurlijk niet helemaal te begrijpen om het te kunnen waarderen. Wat mij vooral bevalt is het strakke ritme in dit gedicht zonder dat er ergens een vervelende dreun klinkt. Door dit ritme maakt Menno Wigman de taal niet alleen dwingend en compact, het zorgt er ook voor dat de vele assonanties, halfrijmen, en alliteraties in dit gedicht niet al te nadrukkelijk aanwezig zijn. Verder zorgt de afwisseling van korte en lange regels niet alleen voor een fraaie typografie maar er ontstaan zo ook kleine pauzes die voor nadruk zorgen, waardoor niet alleen variatie ontstaat en vooral ook veel  lucht.

Maar hoezo wilde Kaspar Hauser ruiter worden? En wie vulde zijn hoofd met Duitse woorden – en waarom Duits? – en welke mensen wilden hem doden?

good old google

Ik weet niet of ik de gedroomde lezer ben, vast niet, maar als ik iets niet begrijp zoek ik het op. En wat blijkt? Kaspar Hauser heeft echt bestaan. Hij was ongeveer zeventien jaar toen hij – in het begin van de 19e eeuw – werd gevonden op een plein in Neurenberg. Niemand wist wie hij was en kwam ook niet achter want hij kon behalve zijn eigen naam niets anders zeggen dan ‘Ik wil een ruiter worden zoals mijn vader was’ – en dat dan alleen zeer gebrekkig.

Al snel ging het gerucht dat Kaspar Hauser een kind zou zijn van de groothertog van Baden, en dat hij direct na zijn geboorte ‘verdwenen’ was zodat een andere tak van de familie aan de macht kon komen. Waar of niet, het was zonneklaar dat de jongen volkomen geïsoleerd en volledig taalloos opgegroeid was. Toen hij met veel moeite een klein beetje Duits leerde spreken, werd geleidelijk duidelijk dat Kaspar jarenlang opgesloten had gezeten in een donkere kelder die zo laag was dat hij er niet eens rechtop kon staan.

Er zijn twee moordaanslagen op Kaspar gepleegd. De eerste vond plaats binnen een jaar nadat hij was gevonden, en de tweede vier jaar later:  in 1832 werd Kaspar Hauser doodgestoken in een park. De dader is nooit gevonden.

Als je met deze kennis bovenstaand gedicht opnieuw leest, vallen veel onduidelijkheden op zijn plaats: de kelders in de ogen, de bastaardprins die maar één ding zegt, de merkwaardige zin: ‘ik wil ruiter worden’. Het kind van zeventien is gewoon een kind van zeventien en de mensen die hem wilden doden zijn domweg mensen die Kaspar Hauser ook daadwerkelijk wilden doden.

wat is beschaving?

Alles is door deze kennis niet alleen veel begrijpelijker geworden, maar het gedicht wordt nu ook stukken interessanter. Althans, dat vind ik: Kaspar kon de wereld niet aan door alles wat hem is aangedaan, dat is duidelijk, ondanks alle hulp die hem werd geboden, maar misschien was het voor hem ook moeilijk om zijn draai te vinden juist door alle hulp die hem is geboden: de taal die hem geleerd werd, maar ‘niets verklaarde’ en ‘ook niets doorzag’.  Het gedicht lijkt derhalve niet alleen te gaan over de ontoereikendheid van de taal maar ook over de ontoereikendheid van dat wat wij ‘beschaving’ noemen.

Menno Wigman vergelijkt zijn werk wel eens met dat van een stratenmaker. ‘Ik kies altijd een heel strakke vorm,’ zegt hij in een oud interview met Onze Taal, ‘en dan komt het soms gewoon neer op invullen.’ Stratenmaker of niet, zonder overdrijven durf ik te zeggen dat Menno Wigman geldt als een van de belangrijkste dichters van dit moment. Als één van de weinigen is hij er, met nog geen handvol bundels, in geslaagd een ‘moderne klassieker’ te worden. Zijn nieuwste bundel ‘Mijn naam is Legioen’ is door vriend en vijand vol lof ontvangen. Ilja Leonard Pfeijffer noemt Wigman ‘een vakman, zoals er weinig rondlopen vandaag de dag’ en Ingmar Heytze vindt hem zelfs ‘de beste dichter van onze generatie’.

red ons van de dichters

Voor Mennno Wigman zelf blijkt dichten vooral hard werken te zijn, ‘een kwestie van zoeken, schrappen en schaven opdat alles uiteindelijk zo vanzelfsprekend mogelijk lijkt’. Als alles zo traag en moeizaaam tot stand kom is het geen wonder dat de poëzie hem zo langzamerhand de keel uit begint te hangen. Dat is althans de stelling waarmee Wigman zijn openhartige essaybundel ‘Red ons van de dichters’ begint.

Ik heb dit boek op deze blog al eens eerder besproken. Hoewel ik het een intrigerend boek vond was ik niet heel erg enthousiast. ‘Niks akeligers dan dichters die schrijven over het dichten,’ zo begon ik mijn leesverslag. En ik schreef ook dat Menno Wigman hierop geen uitzondering vormde. Inmiddels zijn we meer dan een jaar verder en ook al irriteerde Wigmans boek me mateloos, ik moet bekennen dat ik stukken eruit sinds die tijd minstens twee of drie keer heb herlezen. Ik kan er gewoonweg niet van afblijven. Daarom is het hoog tijd dat ‘Red ons van de dichters’ nu in ere wordt hersteld.

het probleem met poëzie

Dat Menno Wigman goed kan schrijven staat buiten kijf, en hij heeft ook veel en goed gelezen. Zijn lyrische essays over Baudelaire, Mallarmé, Gottfried Benn en Lasker-Schüler zijn boeiend en helder als glas, dat vond ik vorig jaar al, het probleem van dit boek is alleen dat het bijna ten onder gaat aan zijn eigen ambivalentie. Onophoudelijk vraagt Menno Wigman zich af waarom hij zoveel afgrijzen voelt bij het lezen en schrijven van poëzie.

‘Het probleem met poëzie is dat elk gedicht omkaderd blijft door het wit van de bladspiegel,’ zo begint hij, ‘het wit dat elke woede bij voorbaat tandeloos maakt, het wit dat zo veel diepzinnigheid veronderstelt dat het je maar al te vaak onverschillig laat.’

’Niet zonder humor vervolgt Wigman: ‘De laatste jaren wordt er, vooral door sommige critici en juryleden, eindeloos gesproken over ‘gevaarlijke poëzie’. Poëzie moet rauw zijn, ballen hebben, stinken, bijten, klotsen, balken en tot de sterren janken. Wat ze vooral willen, de critici, is 24 uur per etmaal ontregeld worden. Nu fiets ik ’s nachts wel eens langs het huis van zo’n criticus, en ik kan u verzekeren: nog nooit zag ik na middernacht licht bij hem branden, nooit heb ik hem met roodgele ogen en paar levensbedreigende dichtregels voor zich uit zien balken, nooit zag ik hem ziek van ontregeling een dichtbundel van zich afwerpen.’

hoeveel ambivalentie verdraagt een mens?

Tot zover is alles meer dan oké maar dan spreekt Menno Wigman de vurige wens uit zelf wel degelijk gevaarlijke poëzie te willen schrijven, ‘gedichten die zich als een stiletto in het hart van de lezer omdraaien.’ Maar, twijfelt Wigman vervolgens opnieuw, ‘gedichten kunnen met geen mogelijkheid de pagina uitbreken, een ruit inslaan of iemands leven overhoop gooien’. Vreemd genoeg wordt dit statement gevolgd door een aantal korte essays over gedichten en dichters die hem persoonlijk echter wel degelijk hebben ontregeld. Wat een vertwijfeling. Wat een moeizaam geworstel. Om moedeloos van te worden. In ‘Zwart als kaviaar’ schreef Menno Wigman  trouwens ook al een gedicht waarin deze vertwijfeling wordt gethematiseerd:

Misverstand (Menno Wigman in ‘Zwart als kaviaar’)

Dit wordt een droef gedicht. Ik weet niet goed
waarom ik dit geheim ophoest, maar sinds een maand
of drie geloof ik meer en meer dat poëzie
geen vorm van naastenliefde is. Eerder een ziekte
die je met een handvol hopeloze idioten deelt,

een uitgekookte klacht die anderen vooral verveelt
en ‘s nachts – een heelkunst is het niet.
De kamer blijft een kamer, het bed een bed.
Mijn leven is door poëzie verpest en ook
al wist ik vroeger beter, ik verbeeld me niets

wanneer ik met dit hoopje drukwerk vierenzestig
lezers kwel of, erger nog, twee bomen vel.

Natuurlijk herken ik me in deze voortdurende ambivalentie ten aanzien van het schrijverschap. Daarom vond ik het ook zo irritant. En intrigerend.

Voor wie meer van Menno Wigman wil lezen, dit zijn al zijn werken tot nu toe:

‘s Zomers stinken alle steden (1997)
Zwart als kaviaar (2001)
Dit is mijn dag (2004)
Het gesticht (2007)
De droefenis van copyrettes (2009)
Red ons van de dichters (2010)
Mijn naam is Legioen (2012)

____________________________________________________________________________________________________________________________

Ga terug naar het overzicht

(vrijdag 30 maart 2012)

Mijn lijdensweg langs de verschillende uitgeverijen is ten einde. Ik kap ermee. Ik heb er genoeg van om zo onbeschoft behandeld te worden, maandenlang aan het lijntje te worden gehouden, geen antwoord te krijgen op mails of telefoontjes, nog langer te wachten op beloftes en toezeggingen die steeds opnieuw maar niet nagekomen worden.

voorrang?

Natuurlijk, er zullen zonder meer uitgeverijen zijn die wel deugen, maar na mijn ervaring en de verhalen die ik van anderen heb gehoord, heb ik er weinig fiducie meer in. Ik heb er in elk geval geen zin meer in. De gerenommeerde uitgever die zelf contact met mij opgenomen heeft en met wie ik begin juli vorig jaar serieus in bespreking ben geweest stuurde ik volgens afspraak half augustus vorig jaar mijn gewijzigde manuscript. Ze zouden het met voorrang behandelen en vroegen me uitdrukkelijk vooralsnog niet met een andere uitgever in zee te gaan. Zij hadden immers al ontzettend veel tijd in mij gestopt: het manuscript twee keer gelezen, mailwisseling en een gesprek.

Anderhalve maand geleden ontving ik – na een boze mail van mij – eindelijk bericht: ze voelden zich rot en schuldig, maar door diverse reorganisaties binnen het bedrijf waren ze er er nog steeds niet aan toegekomen om mijn manuscript in de nieuwste versie te lezen. En of ik nog even geduld wilde hebben; diezelfde week nog zouden ze uitsluitsel geven over wat er verder zou gebeuren: sindsdien niks meer gehoord.

agressief

Nu kan ik wel weer van voren af aan beginnen, maar ook andere contacten met uitgevers zijn weinig veelbelovend: minstens een half jaar wachttijd, geen antwoord op je mail, zelfs geen ontvangstbevestiging van het toegestuurde manuscript. Grrr… ik word hier erg agressief van en dat is voor niemand goed.

Half februari besloot ik contact op te nemen met Gopher, de oudste en meeste gerenommeerde POD-uitgeverij die Nederland herbergt. Een POD-uitgeverij werkt – zoals de naam al zegt – via publishing on demand. Een boek wordt pas gedrukt als er vraag naar is. Door de nieuwe druktechnieken zien de boeken er net zo mooi uit als een gewone offsetproductie.

voors en tegens

De royalty’s zijn iets gunstiger dan bij een reguliere uitgeverij, namelijk 15 procent van de gerealiseerde verkoopprijs, dat is gemiddeld 2 1/2 euro per verkocht boek, maar je moet wel een eigen investering betalen van 1500 euro terwijl je bij de meeste uitgeverijen juist een voorschot krijgt zodra het contract is getekend.

Geld is niet de enige drempel die een POD-uitgeverij opwerpt. Belangrijker nog is dat ze nog steeds niet door iedereen serieus worden genomen. Alle POD-uitgeverijen worden bijvoorbeeld bij voorbaat uitgesloten op sites als literairedebuten.nl waar verder in principe alle debuten in de schijnwerpers worden gezet.

een persoonlijk gesprek

Het eerste contact met Gopher verliep echter meteen erg soepel. Ik kon mijn manuscript per mail naar ze sturen en na krap twee weken al ontving ik een positief bericht. Ze wilden graag met mij in zee en nodigden me uit voor een persoonlijk gesprek.

Ik was nog steeds een beetje argwanend. Deugt dat bedrijf wel? Hadden ze mijn manuscript wel echt goed gelezen? Of ging het ze er alleen om die 1500 euro binnen te slepen?

Ik besloot me nader te verdiepen in de geschiedenis van Gopher. De uitgeverij is in 1997 opgericht, ze waren de pionier op het gebied van publishing on demand in Nederland. Het was de tijd van de eerste internetbubbel. De wereld zou veroverd worden, miljoenen werden geïnvesteerd. Aan dat vrolijke luchtfietsen kwam in 2003 een eind. Het geld was op. Met nieuwe investeerders is in dat jaar een doorstart en een ingrijpende reorganisatie gerealiseerd. Sinds zeven jaar is het bedrijf weer gezond. Dit jaar is er reden voor een feestje. In september bestaan ze 15 jaar.

Twee weken geleden ging ik op gesprek, vol goede moed, maar ook gewapend met een gezond dosis wantrouwen en met een paar kritische vragen op zak. Het gesprek verliep echter heel anders dan ik verwachtte: het ging gewoon over de inhoud. Meer dan een uur heb ik met Imke Bazen van Gopher over mijn manuscript gesproken: is de beginscène wel goed gekozen? Is het slot niet iets te vaag? Zijn de namen van de bijfiguren wel goed gekozen? Aan allerlei details kon ik merken dat men het manuscript zorgvuldig had gelezen.

Opgetogen ging ik naar huis. Met hen wilde ik wel in zee. En zij met mij, en een paar dagen later stuurden ze me een heus uitgeefcontract. Alleen was ik in alle consternatie helemaal vergeten mijn kritische vragen te stellen. Deze week deed ik dat alsnog. Ik ben benieuwd wat jullie, trouwe webloglezers, ervan vinden. Wat denken jullie? Is Gopher een goede uitgever voor mij of niet? Reacties worden op prijs gesteld.

MARIA FOERIER: Wat onderscheidt jullie van andere POD-uitgevers?

IMKE BAZEN: Het is bij ons geen druk op de knop, we zijn geen veredelde drukkers die een omslag om een ongelezen en/of niet geredigeerd manuscript leggen. We nodigen auteurs uit op ons kantoor in Amsterdam, bespreken hun manuscript inhoudelijk en proberen zo het beste uit een manuscript te halen. Zijn we tevreden over de inhoud, dan laten we het boek vormgeven door een professionele studio. Zijn we vervolgens ook tevreden over de vorm, dan proberen we samen met de auteur zoveel mogelijk free publicity voor een boek te genereren.

MARIA FOERIER: Wat doen jullie om jullie schrijvers te promoten?

IMKE BAZEN: Wij sturen persberichten over het verschijnen van het boek naar geselecteerde media. Dit kan leiden tot interviews en/of boekrecensies. Het boek wordt natuurlijk ook op onze website gezet. Verder zijn we actief op Facebook en Twitter, verspreiden een paar keer per jaar nieuwsbrieven, spelen waar mogelijk in op de actualiteit of bepaalde themadagen/-weken/-events, en organiseren waar mogelijk boekpresentaties en lezingen.

We proberen hierbij natuurlijk zoveel mogelijk aan te sluiten bij het boek zelf. Zo vindt er de ene keer een boekpresentatie plaats in een gezellige kinderboekhandel, dan staan we in een klassieke stijlkamer van een bibliotheek, en een volgende keer vindt een presentatie plaats in een synagoge of in een zaal van een Afrikaans museum.

Daarnaast sturen we onze boeken ter recensie naar NBD Biblion, de koepelorganisatie van de bibliotheken in Nederland, met een brief (vergezeld van eventuele artikelen uit de pers) waarin wij hen verzoeken om deze te recenseren opdat de bibliotheken een inkoopbeslissing kunnen nemen. Ook sturen we onze boeken naar de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag voor opname in het landelijk archief.

De laatste tijd zijn we ook actief met e-books, om te beginnen voor de iPad

Bij alle activiteiten geldt: alles geschiedt in nauw overleg met de auteur en in een actieve samenwerking met de auteur. Daarbij denken we graag met de auteur mee: met zijn website, met zijn blog of met zijn Facebook-pagina. Promotie vraagt om een gezamenlijke inspanning van uitgever én auteur, alleen dan vergroot je je kansen op succes.

MARIA FOERIER: Wat vinden jullie ervan dat jullie niet mee mogen doen op sites als http://www.literairedebuten.nl

IMKE BAZEN: Tja. Een financiering zegt natuurlijk niets over kwaliteit, zeker in deze tijd waarin uitgevers terughoudend zijn bij het aangaan van risico’s met nieuwe, nog onbekende schrijvers.

MARIA FOERIER: Wat is jullie werkwijze?

IMKE BAZEN: Een auteur levert zijn manuscript bij ons aan en ons uitgeefteam overlegt wie zijn manuscript gaat lezen. Meestal ontvangt de auteur na ongeveer twee maanden een gemotiveerde beoordeling van zijn manuscript. Er zijn dan vier mogelijkheden:

1) Wij brengen het uit onder ons Gopher-logo en er hoeft weinig of niets aan gecorrigeerd te worden;

2) Wij raden de schrijver aan er nog eens naar te kijken, omdat het bijvoorbeeld niet stijlvast is, er te veel loshangende verhaallijnen zijn, de dialoog niet levendig genoeg is, kortom, omdat datgene wat erin zit, er nog niet helemaal uit is gekomen. Na aanpassing beoordelen wij het manuscript opnieuw voor uitgave onder ons Gopher-logo;

3) Het boek voldoet aan de criteria voor uitgave onder ons merk mijneigenboek.nl. In dat geval kunnen wij de uitgave van het boek in eigen beheer verzorgen;

4) Wij kunnen niet met een manuscript uit de voeten.

MARIA FOERIER: Wat is het criterium om iemand bij Gopher uit te geven en wanneer verwijzen jullie iemand door naar ‘mijneigenboek.nl’. Gaat het alleen om de kwaliteit van het manuscript?

IMKE BAZEN: De kwaliteit kan inderdaad doorslaggevend zijn, maar het kan ook zijn dat de schrijver graag alle rechten behoudt en er dus voor kiest om een werk in eigen beheer uit te geven.

MARIA FOERIER: Als jullie een manuscript willen uitgeven onder jullie Gopher-logo, hoe gaat het dan verder?

IMKE BAZEN: Eerst maken wij een afspraak met de auteur bij ons op kantoor, zoals wij hebben gedaan, en leggen wij een en ander vast in een uitgeefovereenkomst. Nadat de auteur zijn of haar investering van 1500 euro heeft voldaan, beginnen wij met de redactie van het manuscript. De geredigeerde versie sturen wij per e-mail met wijzigingen en/of opmerkingen. Wij verwerken daarna eventueel commentaar op onze redactie en maken afspraken over hoe het boek eruit komt te zien. Als wij al het materiaal compleet hebben, laten wij een lay-out van binnenwerk en omslag maken en sturen de auteur vervolgens een gebonden proef voor een laatste correctieronde. Bij deze correctie gaat het alleen nog om kleine correcties die bij de eerste ronde aan de aandacht ontsnapt zijn.

MARIA FOERIER: Op welke schrijvers uit jullie fonds zijn jullie erg trots?

IMKE BAZEN: Het risico bij dit soort vragen is dat je algauw mensen tekort doet. Het schrijven van een goed, afgerond manuscript is een prestatie op zich. En ons fonds is zeer breed (fictie en non-fictie) en kent zowel ‘onbekende’ schrijfdebutanten als professionals die regelmatig publiceren.

Op het gebied van non-fictie kijken we met plezier terug op de uitgave van het boek van de Amsterdamse vioolbouwer Fred Lindeman die door de directeur van het Orkest van de Achttiende Eeuw in het Muziekgebouw aan ‘t IJ in het zonnetje werd gezet. Maar ook het boek van popjournalist Jean-Paul Heck met een laatste interview met Amy Winehouse in ons land was mooi om te doen. Jort Kelder zorgde met ZKH voor een spetterend mediafeestje.

Non-fictie bestsellerschrijver en voormalig monnik Bert Reesinck debuteerde op tachtigjarige leeftijd met zijn eerste roman, en het negenjarige meisje Myrna al Nashi maakte als allerjongste bij ons haar debuut. Het boek over EFT (afkorting voor Emotional Freedom Techniques) trekt terecht veel aandacht onder onze lezers. We beleven al jarenlang plezier aan de detectives van schrijver en politieagent Henk Goorden, die in het AD de Rotterdamse Appie Baantjer werd genoemd. En zo zijn er vele auteurs met een bijzonder verhaal om trots op te zijn.

Ga terug naar het overzicht

(vrijdag 16 maart 2012)

Eén van mijn lievelingsverhalen uit mijn jeugd speelt zich af in Syracuse, een stad die tot 367 v. C. met ijzeren hand werd geregeerd door Dionysius I.  Deze tiran had zich uit een eenvoudig milieu naar de top gewerkt en wenste zijn armoedige afkomst op iedereen te wreken. Door zijn meedogenloosheid en opvliegendheid kwam het dan ook regelmatig voor dat er onschuldige mensen ter dood werden gebracht.

niet erg slim

Dit zinloze geweld wekte de woede van twee vrienden Damon en Pythias. Weg met Dionysius! schreven ze op alle muren van de stad. Omdat Pythias goed kon tekenen, maakte hij er ook nog spotprenten bij, en omdat hij ijdel was, ondertekende hij deze graffiti met zijn eigen naam.

Erg slim was dat natuurlijk niet en al snel werd Pythias opgepakt. Over de graffiti werden plakkaten gehangen waarop met schreeuwende letters stond geschreven dat de arme jongen over zeven dagen om exact drie uur in de middag in het openbaar zou worden gevierendeeld. Hier schrok de ijdele Pythias toch wel van en hij smeekte Dionysius hem te laten leven.

onvermurwbaar

‘Geen denken aan,’ zei de tiran en ging door met het plakken van de plakkaten.
Opnieuw deed Pythias een knieval voor zijn leven, maar Dionysius was niet te vermurwen.
‘Als ik dan toch moet sterven,’ vroeg Pythias uiteindelijk gelaten, ‘mag ik dan tenminste eerst naar mijn ouderlijk huis om afscheid te nemen van mijn familie? Het is nog geen drie dagen reizen van hier en ik zweer met mijn hand op mijn hart dat ik weer terugkom. Precies om deze tijd over een week zal ik me melden bij dit schavot.’
‘Denk je dat ik achterlijk ben?’ Dionysius greep woedend naar zijn zwaard en zou Pythias eigenhandig doodgestoken hebben, als Damon op dat moment niet tussenbeide was gekomen.
‘Laat mijn vriend Pythias gaan,’ zei hij, ‘ik weet zeker dat hij zich aan zijn belofte houdt en binnen een week terug zal komen om zich te laten vierendelen.’

koelbloedig

Dionysius lachte kort. ‘Als jij dat zo zeker weet,’ zei hij en kneep zijn ogen tot smalle spleetjes, ‘dan ben je vast wel bereid om de plaats van je vriend in te nemen zolang hij weg is. En als hij niet op tijd terug is, zal jij moeten sterven in zijn plaats.’
‘Afgesproken,’ zei Damon koelbloedig.
‘O nee,’ riep Pythias uit,’ dat wil ik niet, stel dat ik een ongeluk krijg.’ Toch klonk er hoop door in zijn stem en zijn ogen begonnen te glanzen.
‘Ga jij maar snel naar je familie om afscheid te nemen,’ nam Damon zijn laatste bezwaren weg, ‘ik neem jouw plaats wel in.’

te laat

Meteen daarop sloot Dionysius hem op en werd Pythias vrijgelaten die zich stante pede klaarmaakte voor de reis. Hij pakte snel wat kleren, zadelde zijn paard en gaf het meteen de sporen.
‘Zorg dat je op tijd terug bent,’ riep Damon zijn vriend nog na, ‘over zeven dagen om exact drie uur moet je…,’ maar Pythias hoorde hem al niet meer.

Dionysius schudde vol verbazing zijn hoofd. ‘Wat ben jij dom,’ zei hij, ‘begrijp je dan niet dat die zogenaamde vriend van jou zal profiteren van je vertrouwen? Hij is straks bij zijn familie. Ook aan hen heeft hij verplichtingen.’
Damon staarde ongenaakbaar voor zich uit en antwoordde niet.
‘Domme man,’ zei Dionysius hoofdschuddend. ‘Domme domme domme man. ‘Je bent nog te dom om in te zien hoe dom je precies bent.’

belofte maakt schuld

Het verhaal van de domme Damon ging als een lopend vuurtje door de stad. Er werden weddenschappen afgesloten of Pythias nu wel of niet terug zou komen. Niemand geloofde erin, maar evenzogoed was er hoop en op de zevende dag om half drie verzamelde zich een enorme menigte voor het schavot. Toen het uiteindelijk drie uur sloeg, was er van Pythias nog geen spoor te bekennen.
‘Zeg makker,’ vroeg Dionysius spottend, ‘waar is die kameraad van jou nu, die ‘vriend’ die je zo blindelings kon vertrouwen?’
‘Ik vrees dat hij een ongeluk heeft gehad,’ zei Damon, ‘of dat er iets anders ernstigs is gebeurd.’ Daarna kleedde hij zich uit en liet zich zonder protesteren meenemen door de beulen die vier zwarte paarden aan zijn polsen en enkels bonden, maar net op het moment dat Dionysius de paarden de sporen wilde geven, brak een wit paard door de menigte. Het was Pythias, die grauw zag van ongerustheid en bijna uit zijn zadel viel van vermoeidheid.
‘Ik ben gekomen… net op tijd…’ zei hij volledig buiten adem. ‘Mijn eigen paard… brak een been, en ik kon geen… ander vinden. En toen heb ik… dit paard moeten stelen. Gelukkig ben ik… net op tijd.’ Daarna richtte hij zich tot de wrede Dionysius. ‘Laat mijn vriend onmiddellijk vrij en vierendeel mij.’

tranen met tuiten

Het volk applaudisseerde van ontroering en zelfs Dionysius pinkte een traantje weg. ‘Wat is dit mooi,’ zei hij met onvaste stem, ‘ook in mijn stoutste dromen durfde ik niet te hopen dat er zo’n onvoorwaardelijke vriendschap zou bestaan.’ Onmiddellijk gaf hij de beulen opdracht om Damon uit zijn benarde positie te bevrijden, waarop de twee vrienden elkaar omhelsden. ‘Wat is dit mooi,’ herhaalde Dionysius en begon ongegeneerd te huilen, ‘jullie zijn als broers voor elkaar, nog nooit heb ik zo’n vriendschap gezien.’ Daarna verleende hij zowel Pythias als Damon gratie en smeekte hen in het openbaar of hij alsjeblieft mocht delen in hun vriendschap.

kwetsbaar

Het was vooral de afloop van het verhaal dat mij als kind bij de keel greep. Nadat de wrede Dionysius zich voor de ogen van zijn volk Damon en Pythias om hun vriendschap had gesmeekt, wisselden de twee jonge jongens snelle blikken. Ze wilden hun leven niet opnieuw in gevaar brengen door de vorst te beledigen, maar geen haar op hun hoofd dacht er over vriendschap sluiten met deze wantrouwende en opvliegende man.

‘Two is a company, three is a crowd,’ zei Damon ongemakkelijk.
‘Je kunt nu eenmaal niet meer vrienden hebben dan je hart kan bergen,’ voegde Pythias er verontschuldigend aan toe en Dionysius droop af, eenzamer dan hij ooit was geweest.

Ook ik voelde me belabberd. Zo’n vriendschap als Damon en Pythias hadden, dat wilde ik ook wel. Ik wist alleen nog niet met wie. Natuurlijk had ik wel een ‘beste vriendin’, wie niet? Ik heb haar in geen dertig jaar gezien maar denk nog regelmatig aan haar. Heel af en toe schrijf ik nog een gedichtje voor haar. Zoals dit:

verzachtende omstandigheden zijn er niet

ik ben als kind niet verkracht, niet
mishandeld en ook niet misbruikt

noch door mijn vader, noch door
andere ongure mannen, zelfs meneer
pastoor hield zijn handen boven de tafel

een buurmeisje van mijn leeftijd
was de kwade genius

wat gaf jou die macht Beatrijs Aardtz?

———————————————————————————————————————————————————————–

Ga terug naar het overzicht