interview met prof dr Roos Vonk, schrijfster van ‘Menselijke gebreken voor gevorderden’
vrijdag 23 juni 2011
‘Menselijke gebreken voor gevorderden’ is een confronterend boek dat gaat over de minder leuke kanten van mensen; hun neiging om alles persoonlijk op te vatten, hun zelfverlakkerij, hun ijdelheid, kortom de lulligheid van hun miezerige ego-tripjes. Deze gepeperde woorden zijn afkomstig van de zo vriendelijk ogende hoogleraar in de psychologie Roos Vonk. Gelukkig is haar boodschap met veel humor verpakt en erg toegankelijk geschreven. Dit maakt ‘Menselijke gebreken voor gevorderden’ tot een boek dat iedereen op zijn nachtkastje zou moeten hebben, nee, een boek dat iedereen eigenlijk uit zijn hoofd zou moeten leren.
Het wordt hoog tijd dat we met zijn allen eens een toontje lager gaan zingen, meent professor Vonk, want al die opgeblazen ego’s maken de wereld niet mooier. Het enige wat mensen sympathiek maakt is hun vermogen om zichzelf te vergeten; mensen zijn alleen te pruimen als ze helemaal opgaan in hun hobby of hun werk of als ze verdiept zijn in een spel of een boek. Jammer genoeg duren dit soort momenten nooit lang en voor je het weet is er bij iedereen weer een strategisch ‘ik’ in de weer dat zich tekort gedaan voelt en zich wil laten gelden. Professor Vonk verwijst naar tientallen psychologische experimenten die binnen de wetenschap zijn gedaan. De resultaten van deze onderzoeken zijn ontluisterend. Voorbeeldje: als iemand constateert dat er een morele misser is begaan, erkennen we dit alleen als we die fout zelf niet net hebben gemaakt. Hebben we zo’n fout wel gemaakt, dan beschouwen we de opmerking als irritant en betweterig.
Hoezo wij? denkt de oplettende lezer nu misschien, ik ben zo niet. Maar dit is precies het punt van Roos Vonk: als je jezelf wilt leren kennen dan heeft het geen enkele zin om heel diep over jezelf te gaan zitten nadenken. Het is ook geen kwestie van gedachte-experimenten (hoe zou ik in die en die situatie reageren?) laat staan van luisteren naar je ‘diepste gevoel’. Zelfkennis krijg je enkel door naar het gedrag van anderen te kijken en domweg aan te nemen dat jij precies hetzelfde bent. Natuurlijk zijn er nuanceverschillen, maar de processen die onze beslissingen en voorkeuren bepalen verlopen grotendeels onbewust en volgens wetmatigheden waaraan niemand zich kan onttrekken. Onwillekeurig worden we allemaal geleid door zelfbedrog bijvoorbeeld. Uit zelfbescherming weet onze onbewuste ‘spindoctor’ er altijd wel weer een positieve draai aan te geven als het een beetje tegenzit. ‘Ach ik wilde die baan eigenlijk toch al niet,’ denkt menigeen als hij afgewezen wordt bij een sollicitatie. Niet per se om de ander een rad voor ogen te draaien maar om zijn eigen gekwetste ego weer op te krikken.
Iedereen doet dit, benadrukt Roos Vonk. Alleen zal niemand die bij zichzelf te rade gaat sporen aantreffen van dit zelfbedrog. Je zult het ook niet gaan zien als je extra goed kijkt. Dat komt omdat bewustwording van waarnaar je onbewust verlangt en wat je onbewust doet, eenvoudigweg niet mogelijk is. Onze hersenen zijn hiertoe nu eenmaal niet in staat, aldus Vonk, we kunnen alleen iets leren door naar anderen te kijken en aan te nemen dat jij geen haar beter bent. Hoewel het overduidelijk haar bedoeling is de lezer veel illusies armer te maken, waarschuwt ze ook om niet al te hard te oordelen over anderen en ook niet over jezelf. Het idee dat mensen ofwel oprecht zijn ofwel de kluit belazeren is naïef. We moeten dit sprookje van goed versus fout zo langzamerhand echt gaan ontgroeien, meent Vonk, en ruimte laten voor twijfel en nuance. Er zit niets anders op dan te accepteren dat het gedrag van anderen en van onszelf vaak niet eenduidig en consistent is.
Haar boek staat boordevol praktische tips en mooie oneliners. Soms worden een aantal dingen wel erg stellig beweerd. Daar hadden wel wat meer vraagtekens bij mogen worden gezet.
Alle reden dus voor een interview.
Maria Foerier: Je pleit ervoor dat we ons ego allemaal niet zo moeten opblazen en meer moeten opgaan in wat we doen. Dan zijn we niet alleen veel aantrekkelijker voor anderen maar ook veel gelukkiger.
Ik herken die toestand heel goed, die flow dat je zo opgaat in wat je doet dat jezelf niet meer lijkt te bestaan. Als ik helemaal één ben met wat ik doe, bijvoorbeeld als ik geïnspireerd schilder of schrijf, dan ben ik helemaal senang, net als velen, vermoed ik. Maar eigenlijk is dat toch vreemd, dat je het gelukkigst bent als je jezelf vergeet. Hoe is dit te duiden? Zou het niet een symptoom van iets anders kunnen zijn? Is het niet een teken dat je je ‘gewone’ leven (waarin je wel bewust bent van jezelf) rigoureus moet veranderen?
Roos Vonk: Het bewust zijn van jezelf staat ons inderdaad vaak in de weg, en het tast onze authenticiteit aan. Het is sterk gekoppeld aan onze strategische kant; de kant die wil scoren, het anderen naar de zin maken, aardig gevonden worden, laten zien dat we serieus te nemen zijn. Dat is inderdaad een kant van mensen die ik minder prettig vind. Bij anderen en ook bij mezelf. Maar het is nu ook weer niet zo dat je helemaal zonder die kant zou kunnen. Je hebt je strategische zelf soms nodig om dingen voor elkaar te krijgen; ook hele nobele en altruistische dingen. Je hebt dan bewustzijn van jezelf nodig om te zien hoe je overkomt bij anderen. Ook heb je het nodig om aan zelfreflectie te doen, op de goeie manier die ik in mijn boek heb geschreven: bespiegelend en nieuwsgierig naar jezelf kijken. Waar sta ik, wat is er nu écht belangrijk, ben ik daar op de goeie manier mee bezig? Dat soort vragen vereisen ook dat je over jezelf nadenkt. Het is dus niet alleen maar verkeerd, het gaat meer om de manier waarop.
Maria Foerier: Je zegt ook dat er eigenlijk maar één wezenlijk kenmerk is wat mensen sympathiek maakt, namelijk het vermogen om zichzelf te vergeten. Ik geloof echter oprecht niet dat mijn directe omgeving het de plezierigste kant van mij vindt als ik volledig opga in wat ik doe. Want erg gezellig is dat niet. Er is dan weinig aan dacht voor hen, laat staan voor praktische zaken die moeten gebeuren.
Bovendien, er zijn genoeg mensen die niet met zichzelf bezig zijn, maar tegelijkertijd geen enkele interesse hebben in de ander. Mensen die meer houden van hun iPad, hun auto, hun boeken, hun hond of kat dan van de mensen om hen heen. Kortom, een klein ego is geen garantie dat iemand ook daadwerkelijk een aardig of boeiend persoon is. Soms zijn ze zelfs ronduit saai en vervelend.
Roos Vonk: Ik denk juist dat zulke mensen die je beschrijft wél een groot ego hebben, en daarom minder aantrekkelijk of interessant zijn. Iemand die bv. alleen maar met z’n auto of huis bezig is ziet die auto of dat huis vaak als verlengstuk van zichzelf. Via de computer kunnen mensen helemaal opgaan in virtual reality, maar het is uit onderzoek gebleken dat de avatars die mensen op internet hebben vaak compenseren voor hun ego, dat zijn communicerende vaten. Daarnaast denk ik wel dat er een categorie mensen is die zich hebben afgesloten en in hun eigen wereld opgaan. Mensen die alleen leven met hun boeken of apparaten of hun dieren. Maar dan is het probleem niet dat ze ‘ego-loos’zijn, het probleem is dat ze uit het contact zijn met anderen, het loslaten van je strategische kant en je ego-behoeftes is één van de kenmerken waar mensen leuker van worden, omdat ze hierdoor meer in contact komen met hun eigen diepere waarden en drijfveren. Maar er is nog een andere die ook heel belangrijk is, naast contact met jezelf, en dat is contact maken met de ander. Ook dat kun je pas echt als je niet meer door de bril van het ego naar die ander kijkt. Dus niet ‘wat kan die ander doen voor mijn behoefte aan waardering’ maar ‘wie is die ander nu echt?”
Maria Foerier: Als ik je goed begrepen heb, is een belangrijk punt van kritiek van je dat mensen doorgaans veel te strategisch te werk gaan, en doelbewust iets proberen te bereiken zonder dat ze accepteren wat er is.
Tegelijkertijd geef je juist tips juist om wel strategisch met anderen om te gaan. Bijvoorbeeld: wanneer je iemands gedrag wil verbeteren, dan moet je niet vertellen wat die persoon fout doet, maar benadrukken wat hij goed doet. Doet hij helemaal niks goed, voeg je daar nog aan toe, dan verzin je maar wat. Als die persoon er zelf in gelooft, heb je uiteindelijk de grootste kans op het gewenste resultaat.
Is dat niet erg cynisch? Stel je jezelf niet juist boven de ander door die persoon zo strategisch te benaderen? Als mensen goed contact met elkaar hebben (en ongeveer hetzelfde denkniveau hebben) zouden ze dit soort vooropgezette strategieën dan niet beter achterwege kunnen laten?
Roos Vonk: Zoals ik al zei heb je soms wel strategie nodig. Dat staat dan in dienst van een hoger doel. Als je puur op je gevoel afgaat, zul je bijvoorbeeld eerder beginnen over iets wat je niet bevalt aan een ander, omdat je dat wilt veranderen. Daardoor praten we meer over wat er fout gaat dan wat er goed gaat, terwijl dat feitelijk niet zo stimulerend en effectief is. Ook zul je, als je op je gevoel af gaat, vijandig gedrag beantwoorden met vijandig of terughoudend gedrag, terwijl ook dat je nergens brengt. In zulke situaties is het goed je af te vragen: wat wil ik bereiken, wat is mijn doel in dit contact? heel vaak zal dat vereisen dat je een goede relatie met de ander opbouwt. En om dat te bereiken moet je boven je automatische impulsen uit stijgen en wat verder kijken. Wil ik een goed contact, dan moet ik positief insteken. Of: dan moet ik niet chagrijnig terug gaan doen maar juist even de toon veranderen. Daarmee werk je aan de relatie en dat is vaak het belangrijkst.
Maria Foerier: Je verwijst naar een aantal ontluisterende psychologische onderzoeken waarin aangetoond wordt dat mensen zichzelf systematisch te hoog inschatten. Iedereen denkt dat hij zelf betrouwbaarder en authentieker is dan de ander, dat hij zelf niet roddelt of zijn eigenbelang vooropstelt en dat alleen de anderen dit doet. Ook lijkt iedereen te denken dat hij net iets meer doet dan de rest, ofwel omdat hij het meeste werk heeft verzet ofwel omdat hij een grotere inzet heeft getoond. Eigenlijk denkt iedereen dat hij of zij gelijk heeft, en dat de ander meestal faalt. Nu zeg je terecht dat in dit geval niet iedereen gelijk kan hebben. Niet iedereen kan de beste zijn. Maar je lijkt hieraan ook de conclusie te koppelen dat niemand derhalve het gelijk aan zijn kant heeft. Dat laatste lijkt me dan weer sterk. Er moet er toch eentje de slimste, de betrouwbaarste of de meest harde werker zijn.
Roos Vonk: Ja dat klopt. Als 70% van de automolisten zegt dat ie beter rijdt dan gemiddeld, betekent dit dat minstens 20% zich vergist. Maar ergens is iemand die het beste rijdt van iedereen, en die heeft natuurlijk helemaal gelijk dat ie beter rijdt. Evenzo zijn er ook mensen die minder roddelen, of betrouwbaarder of authentieker zijn, enzovoort. Maar het probleem is: die mensen die feitelijk het beste scoren, zijn niet per se dezelfde mensen die zéggen dat ze beter zijn. Dus die automobilist die écht het beste rijdt, kan best bij die 30% zitten die zegt dat ie even goed of minder goed rijdt dan gemiddeld. Dat komt zo: als mensen ergens echt goed in zijn, dan zien ze vaak ook beter wat ze fout doen. Iemand die bij Idols staat te zingen en totaal niet muzikaal is vindt zichzelf heel wat. Maar iemand als Barbra Streisand hoort elk miniem foutje en is dan ook niet tevreden terwijl wij het dan allang prachtig vinden. zij doet elke opname 20 keer over. Hetzelfde kan gebeuren bij zoiets als authenticiteit: als je jezelf de hele tijd voor de gek houdt kun je jezelf ook makkelijk wijs maken dat je heel authentiek bent. Maar iemand die dat echt is, die heeft vaak ook beter in de gaten: hé, op dit punt heb ik het niet helemaal zuiver gedaan, en ziet zo dus dat hij niet volmaakt authentiek is.
Maria Foerier: Je schrijft dat ons moreel besef uiteindelijk gebaseerd is op primitieve instincten en dat dit net als bij andere dieren gekoppeld is aan sociale regels zoals wederkerigheid en aan gevoelens van verbondenheid, rechtvaardigheid, en inlevingsvermogen. Ik vind dat een interessant punt, maar toch denk ik dat er juist op moreel vlak een groot verschil is tussen mensen en andere dieren. Niet dat mensen per se beter zijn. Integendeel, zou ik bijna zeggen.
Slechte en sadistische mensen gebruiken hun inlevingsvermogen juist om anderen te kwetsen, te pesten en zelfs te martelen. Je zult eerst moeten weten wat iemand pijn doet om iemand gericht pijn te kunnen doen. Mijn punt is dat dit een goed inlevingsvermogen en het besef van sociale regels geen garantie zijn voor een hoogstaande moraal. Echt moreel of immoreel gedrag begint pas met de keuze hoe we met deze kennis omgaan. Hoe denk jij hierover?
Roos Vonk: Het is zeker opvallend dat sadisme en martelen bij andere dieren totaal niet voorkomt, dat doen alleen mensen. Ik denk dat je onderscheid moet maken tussen wat we noemen cognitieve en affectieve empathie. Cognitief is: snappen wat een ander voelt, je kunnen verplaatsen in iemand positie. Affectief is: meevoelen. Dan lijd je als een ander lijdt. Ik weet niet het fijne van psychopathologie, maar ik vermoed dat die affectieve kant dan ontbreekt. Als die kant er wel is, dan is het geen keuze. Het overkomt je gewoon, je voelt de pijn van een ander. En dat wil je dan zoveel mogelijk vermijden. Veel mensen hebben dat ook tegenover dieren; dat ze het leed van dieren meevoelen net zoals het leed van mensen. Dat wordt nog weleens vergeten in discussies over dierenwelzijn: dierenwelzijn is niet alleen fijn voor dieren, maar ook voor vele mensen die met dieren meeleven. Omgekeerd zijn er in het dierenrijk ook veel voorbeelden van soortoverschrijdend altruisme, dus bijvoorbeeld een neushoorn die een hertje redt uit de bek van een krokodil.
Maria Foerier: Een van de plezierige kanten van jouw boek is dat je aan de ene kant ontluisterende en confronterende dingen zegt terwijl je toon tegelijkertijd humoristisch, vriendelijk en opvallend mild blijft. Je erkent bijvoorbeeld wel degelijk dat mensen de meest nuttige en waardevolle dingen doen vanuit allerlei egoverheffende motieven zoals status, erkenning en persoonlijk succes.
Aan het einde van je boek schrijf je echter ‘wanneer je ego je drijvende kracht is, zul je nooit boven jezelf uitstijgen.’ Maar is dat wel zo? Groeien er op de smerigste mest niet de mooiste viooltjes?
Roos Vonk: Haha, daar ben ik het maar tot op zekere hoogte mee eens. Ik denk wel dat je vanuit ego-behoeftes grote ambitie kunt hebben en daardoor tot grote prestaties kunt komen. Maar ik denk ook dat je net een stukje extra te bieden hebt als je weet dat het niet om jou gaat. Denk aan een executive zoals Rijkman-Groenink, die heeft heel veel bereikt bij ABN-Amro, maar zijn primaire drijfveer was succes, roem, winnen. Als je op diezelfde plek zit en je wordt gedreven door de behoefte om iets goeds te doen voor de hele organisatie, voor alle mensen die er werken, voor alle klanten, dan heb je een ruimere blik. Dan ben ik ervan overtuigd dat je in dat geval tot betere ideeën komt.
Twee en halve maand na dit interview kwam Roos Vonk zwaar onder vuur te liggen vanwege haar samenwerking met de ‘fraudeprofessor’ Diederik Stapel. Daarom vroeg ik haar opnieuw om een interview: lees Inmiddels in Roos Vonk berispt door de Radboud Universiteit Nijmegen vanwege onzorgvuldig gedrag. Ze is zelf echter niet schuldig aan fraude.
Maria ik ben al te oud om nog iets uit mijn hoofd te leren.
Maar ik wil het wel uit jouw hoofd leren. Is dat ook goed ?
Want je bent nooit te oud om iets te leren maar wat al in je hoofd zit is het nachtkastje al gepasseerd.
Hartelijke groet,
Simen Vrederat
Ik ben het boek van Roos Vonk ook aan het lezen en herken je recensie. Interessant inhoudelijk en met humor geschreven. Op een aantal momenten dacht ik wel: daar zou ik meer over willen weten, had het verdiepender gemogen. Daarom is jouw interview en de uitgebreide beantwoording van Roos Vonk een hele goede aanvulling. En soms is het ook confronterend herkenbaar.
Leuk interview, Maria. Ik had Roos Vonk bij Pauw en Witteman gezien. Haar boek heb ik nog niet gelezen. Ik vermoed sterk dat ik wat meer behoefte zal hebben aan psychologische onderbouwing voor datgene wat zij heel praktisch aangeeft. Maar daarvoor kan ik feitelijk natuurlijk niets zeggen voor ik het boek gelezen heb. Als signaal lijkt me het een waardevol onderwerp.
Wat me in je vragen opviel was vooral dit: Mijn punt is dat dit een goed inlevingsvermogen en het besef van sociale regels geen garantie zijn voor een hoogstaande moraal. Echt moreel of immoreel gedrag begint pas met de keuze hoe we met deze kennis omgaan.
Jij benoemt daarmee impliciet inlevingsvermogen als kennis. Terwijl ik het als een gevoel zie en ervaar.
En het is een punt dat me af en toe bezig houdt. Hoe kun je, met inlevingsvermogen en soms met daarbij veel psychologische kennis toch immoreel bezig zijn. Dat slechts een extrinsieke motivatie, zoals sociale regels, lang niet altijd voldoende is kan ik me voorstellen. Maar inlevingsvermogen en immoreel gedrag passen zó niet bij elkaar voor mij. Tenzij iemand echt ziek is. Maar blijkbaar ligt dat echt niet altijd zo. Ik vraag me daarbij af: is inlevingsvermogen daarbij dan slechts een voorstellingsvermogen zonder werkelijk meegevoel met de ander/anderen? Bij sommige “ziektebeelden” is dit inderdaad het geval. Maar het blijkt mij soms dat ook niet-zieke mensen er blijk van geven. Door bijvoorbeeld te liegen ten koste van de ander om zelf niet het onderspit te hoeven delven.
Ik besef dat ik zelf het antwoord al geef: het gaat om het belang. Soms zijn zelfs ogenschijnlijk onbelangrijke zaken blijkbaar voldoende voor immoreel gedrag….als het belang daarbij maar groot genoeg is voor iemand! En dat belang kan, naar mijn idee, zowel praktisch als psychologisch zijn. Kortom: je komt daar zomaar niet achter.
Overigens vind ik dat Roos Vonk in jouw interview zich wat verwarrend uitlaat over bewustzijn. Zij lijkt het te zien als slechts een bewustzijn op niveau van denken en waarnemen. Maar niet als een bewustzijn als vermogen tot reflecteren op je eigen motivaties/ gevoelens.
ik bedacht me dat zelfbedrog misschien moeilijk te erkennen is
als je naar binnen kijkt, al kan het wel degelijk door het echt te willen en bereid bent
te incasseren voor wat je tegenkomt
maar zelfbedrog is met een camera wel vast te leggen, dus niet naar de binnenkant kijken maar naar de buitenkant
een camera registreert ook die dingen die we graag voor de anderen verbergen
en het zou iemand kunnen helpen om zichzelf beter te leren kennen -
lichaamstaal als leidraad dus
Dag Maria ,
Dank je voor dit blog.
Herkenbaar voor mij vanuit Oosterse en esoterische tradities waar het heel vanzelfsprekend is om zo naar het begrip ‘ego’ te kijken.
ik denk aan oude uitspraken als:
– Leef zonder je met je leven te bemoeien
- Probeer jezelf af en toe eens te vergeten
- Jij bent mijzelf
Ik ben dan ook blij dat dit onderwerp ook op tv en kranten zoveel aandacht krijgt omdat het vanuit andere tradities vaak niet mogelijk is om zo’n podium te krijgen zonder dat het in een zweverige hoek wordt geplaatst.
En misschien wordt het dadelijk net zo gewoon om over ego’s te praten op de werkvloer als over de oeroude meditatietechnieken die nu onder een andere naam (mindfullness) geaccepteerd worden ook bij mensen in driedelig pak.
Het ego onderzoeken is essentieel op de weg naar ‘zelfrealisatie’. (ik noem dat woord hier heel bewust)
Het dient het hoger doel waar Roos het over heeft, tenminste wat ik eruit opmaak.
Hoe meer je in staat bent jezelf (je ego) te vergeten hoe intensiever je opgaat in dat waar je mee bezig bent. Je gaat dan echt in verbinding met….
Jij als persoontje met zijn gedoe maak je dan ondergeschikt aan dat wat er toe doet op dat moment. Waar bijv. jouw verantwoordelijkheid ligt binnen je werk of gezin.
En dan is er 100 % betrokkenheid wat heel krachtig is en in mijn beleving ‘zuiver’ en ‘echt’.
En natuurlijk heb je de begeerte of noem het persoonlijke ambitie nodig als drijfveer.
Maar de kunst is om dat alleen als brandstof door je heen te laten stromen. Niet droog komen staan maar ook niet verzuipen.
Het leren ontdekken wanneer jouw ego niet in balans is en aan kracht verliest is daarom een must om de juiste toonhoogte mee te kunnen zingen in de maatschappij. Die afstemming ontwikkel je door je zelf te bestuderen in het gedrag van de ander. Daarvoor zal je je zelf moeten vergeten.
Dat is niet hetzelfde als tekortdoen. Juist niet! Een evenwichtig ego staat voor mij gelijk aan zelfrespect en dat beseffen maakt dat het in ieders leven een actueel thema zou moeten blijven het leven lang. Je bent nooit klaar.
Hartelijke groet
svara
Puttend uit mijn nachtkastje zou ik het als volgt samenvatten:
Laat je altijd kennen, maar niet voortdurend gelden.
Daarin is tegenwoordig zeker een disbalans.
En ook een omgekeerde evenredigheid.
Als men je kent is het niet nodig om je steeds te laten gelden.
Als je je steeds laat gelden leert men je niet kennen.
In de huidige tijd kunnen we constateren dat zowel geldingsdrang als verhulling van jezelf maatschappelijk in toenemende mate fuctioneler worden.
@svara
Wat goed dat jij duidelijk maakt dat ik het woord tegenwoordig wellicht weg moet halen.
Vriendelijke groet,
Simen Vrederat
@Simen Wat mooi geformuleerd: ‘Als men je kent is het niet nodig om je steeds te laten gelden. Als je je steeds laat gelden leert men je niet kennen’.
@Ennie je schrijft ‘inlevingsvermogen en immoreel gedrag passen zó niet bij elkaar (…) Tenzij iemand echt ziek is.’ Daarna zeg je dat die slechtheid van mensen waarschijnlijk komt als er een belang mee gemoeid is. Ik denk dat het veel erger met ons gesteld is en er niet eens altijd een belang mee gemoeid is; We schoppen en slaan maar al te vaak om ons heen uit frustratie of uit woede of uit afgunst. Laat ik voor mezelf spreken. Soms willen we eenvoudigweg wraak nemen, als we erg zijn gekwetst of vernederd bijvoorbeeld.
En zoals Nietzsche, de zogenaamde heer en meester van het immoralisme, al ooit eens schreef ‘waarom zou je alleen wraak mogen nemen op degene die jou wat aangedaan heeft?’
Is dat slecht en immoreel? ja natuurlijk is dat slecht en immoreel, maar woede en lust zijn sterke drijfveren en ik weet in elk geval van mezelf dat ik die drijfveren wel degelijk in me heb. En ik vermoed dat dit bij anderen ook wel zo zal zijn.
Ben ik daarmee meteen een slecht mens? Nee, de mensen die mij kennen zullen bijna allemaal zeggen dat ik geen vlieg kwaad doe. Dat is ook zo,maar veel mensen om me heen hebben geen idee hoe vaak ik me beheers. Roos Vonk heeft volgens helemaal gelijk als ze zegt: je vrijheid bestaat er vooral uit om dingen NIET te doen.
@svara Mooi aanvullend stuk. Eén ding begrijp ik niet: de uitspraak ‘jij bent mezelf’ Wat wordt daar mee bedoeld dan?
@assyke Maar spreekt je lichaam dan altijd de zuivere waarheid? Mijn lichaam geeft wel allerlei signalen af en mijn lichaamstaal voor anderen waarschijnlijk ook, maar dat is toch op heel veel verschillende wijzen te duiden?
@svara
Interessante aanvulling (nu maar hopen de de anderen zich niet tekort gedaan voelen….;))
Veel hoogleraar psychologen zijn de laatste decennia in mijn optiek (al dan niet bewust) beïnvloed door het boeddhisme, en ik vind dat helemaal niet zo erg. Er is een link gelegd tussen wetenschap en de niet-religieuze kant van boeddhisme, de filosofische kant. Meditatie, het non-self, mindfullness… dit is gekoppeld aan Roos Vonk haar inzichten in mijn optiek, alhoewel zij het dus projecteert op haar sociaal-psychologische onderzoeken….met interessante resultaten.
@Maria . Ja, we zijn het wel eens, denk ik. Dat wraak nemen is dan uiteindelijk ons belang: ons gevoel van vernedering of gekwetsheid teniet doen/ongedaan maken door terug te slaan. Al zal dat in de werkelijkheid niet het eindresultaat zijn/niet werkelijk dat effect hebben, het kan het wel even een gevoel van genoegdoening geven.
En ja, ook ik herken me daar helaas wel in.
Dat maakt ons niet direkt tot een slecht mens inderdaad. Sterker nog: de intentie is iets goeds naar onszelf te doen; iets doen uit zelfs een gevoel van rechtvaardigheid. Of als een rechtvaardiging naar iemand anders of een rechtvaardiging vanuit principes of ?? Er is vast wel iets (te vinden) als reden (zou Nietsche dat bedoelen?).
Het gedrag op zich is daarmee soms nog wel negatief te noemen of immoreel. Wie zal het bepalen. De ene keer is dat (naar gangbare maatstaven) duidelijker als de andere keer. Of we menen dat het duidelijker is.
Lust is daarbij weer een onderwerp op zich, is mijn idee.
@Assyke. Lichaamstaal duiden zonder navraag te doen is nogal gevaalijk, denk ik. Wel kan het denk ik voor jezelf in veel situaties zinvol en leerzaam zijn om anderen met behulp van een camera te confronteren met eigen gedrag, als een soort bewustmaking. Maar als je ergens alleen maar onderuit wilt…..is er vast wel weer iets te vinden.
Er moet dus in de eerste plaats ook de bereidheid zijn om naar je eigen gedrag en motieven op een eerlijke manier te willen kijken. Anders werkt die camera niet.
Maar ja, hetzelfde geldt natuurlijk ook voor het willen zien van je eigen gedrag in dat van anderen.
@Svara. Ik heb het boek niet gelezen, en wil dat echt gaan doen. Maar uit het interview krijg ik juist het idee dat ze slechts wil zeggen: we projecteren vaak ons eigen gedoe op dat van anderen. Laten we dus gewoon lekker bezig zijn en onszelf daarin verliezen, en ophouden met wroeten in onszelf of de drijfveren van de ander te analyseren en in te vullen en te veroordelen. Omdat het zo ingewikkeld is om dat allemaal boven water te krijgen. Maar vaak zijn de drijfveren van anderen niet zoveel slechter dan die van onszelf en heel vaak zelfs van hetzelfde kaliber.
Ik weet niet of dat kan werken, zo’n aanname vanuit je hoofd zonder verdere bewustwording van je eigen gedrag en je eigen beperkingen. Dus ik moet maar even gaan lezen wat ze nou precies schrijft, wat ze voorstaat. En of ze inderdaad wel bedoelt wat ik hierboven over haar schrijven zit te schrijven.
@Simen Mooie, ware zinnen lijkt me, Simen. Echte wijsheid. Wat ik me wel stiekum nog even zit af te vragen: lukt het je in werkelijkheid een beetje…en zo ja, hoe doe je het. Maar je bent me daarover uiteraard geen uiteenzetting verschuldigd
Wel lijkt me de beantwoording van die vraag als onderwerp juist interessant.
Mij lukt het soms echt allemaal niet. Al maak ik daar nou ook weer niet altijd een probleem van. Maar boos worden en wraak nemen, toch graag even leuk en positief overkomen, dingen net even mooier voorstellen dan ze zijn. Denken dat ik het goed doe en die ander op dat moment niet…..ja, komt me allemaal bekend voor. Misschien vind ik mezelf zelfs wel erg goed dat ik dit allemaal zomaar dan ook op schrijf.
Ow, volgens Milan heeft Svara het toch helemaal goed. Ach, ik moet het ook eerst gaan lezen.
Maria en Ennie
Een buitenstaander kan voor zo ver ik weet nog steeds niet in de binnenste van de ander kijken en als hij dat wel kan (en dan denk ik aan toekomstige nanotechnologie) dan nog zou hij dat wat hij ziet niet juist kunnen interpreteren omdat de vorming van een gedachte/gevoel altijd een geschiedenis heeft die soms wel teruggaat tot de babytijd
ik had het dan ook enkel over je zelf leren kennen, een camera, bijvoorbeeld tijdens therapiesessies zou een goed kompas kunnen zijn om op zoek te gaan naar verborgen emoties, want of ons lichaam kan liegen dat weet ik niet, maar het lichaam is in elk geval spontaner dan onze geest die een doolhof is van mitsen en maren.
@ennie
Het is een streven. Ik heb een web-log waarop ik mij wel kennen laat.
Maar het is moeilijk veel meer op je vraag te antwoorden. Er liggen geen duizend brieven ter inzage.
Dat je over jezelf tevreden bent (ook met je eigen onvermogen) is alleen een voordeel.
Sinds ik zoals ik dat wel noem uit het toneelstuk ben gestapt waaraan ik het gevoel had deel te nemen, is het mij daarna alleen maar meegevallen.
@ Maria vroeg of ik nog iets wilde zeggen over de uitspraak: Jij bent mijzelf.
In deze drie woorden wordt voor mij de essentie uitgelegd van het spiegelen. Het is een wijsheid die niet vergankelijk is. Het is van alle tijden.
Als ik iemand zie en ik denk: tjee was is dat een mooi mens. Dan zie ik dat als een gelegenheid om dat mooie mens in mijzlef te zien. En daar kan ik dan blij van worden en kracht uit putten als een herinnering van: shit ja, ik ben ook een mooi mens.
Als ik denk: oh oh, wat een truttebel dan zie ik de truttebel in mezelf.
Als je van iemand vindt dat ie een groot ego heeft en je beseft: ‘jij bent mijzelf’ dan kun je jouw ego-oordeel vrij snel bijstellen en je afvragen hoe het met je eigen ego gesteld is.
Het ego heeft zo zijn maniertjes en gedoetjes om te ‘verleiden’ ‘misleiden’. Het is zo vertrouwd zo met ons individu verweven dat we het niet eens in de gaten hebben.
Tip: Vooral veel om jezelf lachen als je steeds vaker gaat beseffen: jij bent mijzelf, en je vind dat niet leuk.
Ik moest aan deze uitspraak denken door wat Roos zei:
- Zelfkennis krijg je enkel door naar het gedrag van anderen te kijken en domweg aan te nemen dat jij precies hetzelfde bent.
- We kunnen alleen iets leren door naar anderen te kijken en aan te nemen dat jij geen haar beter bent
@ Milan
Het is het ego dat zich tekort gedaan voelt.
@ Ennie
Misschien is de aanvulling die ik hierboven geef voor jou ook wat meer verhelderend wat ik precies bedoel.
@Assyke. Ok, ik begrijp nu beter wat je wilde zeggen.
@Simen. Ik geloof je Simen. Leuk wat je schrijft over “het toneelstuk” waar je in meespeelde. Mocht je medespelers hebben gehad die nog steeds meespelen in dat stuk dat jij niet meer wilt spelen…ach, ze zijn vast niet slechter als jij
….denk ik zomaar even.
@Svara. Nou, ik begreep wel zo ongeveer wat jij wilde vertellen, maar ik weet nog niet zeker of Roos hetzelfde bedoelt als jij. Het zou goed kunnen van wel. Ik denk zelfs dat dat zo is. Alleen….of de weg waarlangs ze mensen dat wil laten bereiken dezelfde is….dat weet ik nog niet. En ik dacht in eerste instantie van niet. Maar voor ik daar uitspraken over doe die niet kloppen kan ik beter eerst zelf het boek lezen, vind ik.
@ Ennie
Het zou leuk zijn als Roos hier zelf even kwam vertellen of zij raakvlakken herkent met de Oosterse tradities en of ze hier misschien ook door geïnspireerd is.
Elk mens loopt zijn eigen weg en ‘kiest‘ een inspiratiebron om zijn of haar leven vorm te geven, al dan niet bewust.
Ik zag Roos op tv en in de Volkskrant. De foto in de krant maakt me wel nieuwsgierig naar haar. Ik overweeg het boek te kopen.
Dit thema is universeel vanuit welke invalshoek je het ook benadert. Juist die mogelijk andere invalshoek boeit me wel. Alleen het ego zou kunnen belemmeren dat je in essentie niet bij elkaar zou uitkomen.
@ennie
Nou kijk, dat moet uiteindelijk het resultaat zijn. Dat we elkaar geloven.
@ Ennie Over die uitspraak van Nietzsche ‘waarom zouden we alleen wraak mogen nemen op degene die ons wat aangedaan heeft’. Daarmee bedoelt Nietzsche zeker niet dat je altijd wel een rechtvaardiging kunt vinden, maar hij bedoelt juist dat je je helemaal niet hoeft te verantwoorden. Dat is zijn de positie die hij bepleit in ‘jenseits von Gut und Böse’ voorbij goed en kwaad dus.
Zijn pleidooi voor immoraliteit is filosofisch wel interessant vind ik en ook voor romanpersonages kan zo’n houding heel boeiend zijn, maar in het dagelijkse leven wil je dit soort mensen liever niet tegenkomen.
In het echt verblijf ik liever ‘diesseits von gut und Böse’ en ook die positie is boeiend en moeilijk genoeg.
@svara Ik zal het Roos Vonk eens vragen.
@Svara. Je schrijft: “Alleen het ego zou kunnen belemmeren dat je in essentie niet bij elkaar zou uitkomen.” Denk je? Ik niet. Omdat ik niet geloof in volmaaktheid. Wel vind ik het alleszins de moeite waard om toe te werken naar optimaal positief in het leven staan.
Alleen al de tegengestelde en elkaar afwisselende en soms ongrijpbare behoeften in onszelf aan “afstand en nabijheid” zeggen mij dat, zo gezien, samenleven met willekeurig welke ander al niet zo gemakkelijk is. Laat staan als het gaat om onze verschillen en daar vanuit onze tegengestelde belangen, enz.
Maar ‘t is uiteindelijk ook gewoon een geloof: ik geloof niet in de volmaaktheid van mensen.
@Simen. Als dat nou steeds zomaar gemakkelijk zou kunnen….zou toch mooi zijn inderdaad.
En ik wil er mijn best voor blijven doen. Maar zoals ik hierboven schreef: het lijkt me ook goed om te accepteren “wat er is” en daar dan ook op een realistische manier rekening mee te houden.
@Maria. Die Nietsche ging wel ver! Dat wist ik niet.
Ik zie net dat Roos Vonk a.s. donderdag 30 juni om 19.00 uur haar boek presenteert in de Selexyz Boekhandel in het centrum van Nijmegen. Wie toevallig in de buurt is… een mooie gelegenheid om haar zelf vragen te stellen. (toegang is gratis maar reserveren schijnt wel gewenst te zijn)
@ Ennie
Ik bedoel dat wanneer je opgaat in de ander, samensmelt, één wordt, geef het een naam dan zou je dat moment in dat contact als balans kunnen ervaren. Die balans is dan voor mij op dat moment de essentie, en zo je wilt volmaakt.
Of dit nu in een gesprek is of op fysiek, of emotioneel vlak, dat maakt dan niet uit.
De essentie is dan het moment dat je jezelf vergeet en in staat bent een te worden met de ander. De twee ikjes lossen op en worden wij.
Dan is er geen sprake meer van wederzijdse belangen. (ego) Dan is er echt contact, hoe kortstondig ook.
Ook ik ervaar dat echt niet altijd als gemakkelijk maar ik geloof wel in die mogelijkheid.
Zoals Simen zegt dat je a.h.w. uit het toneelstuk stapt. In mijn beleving kun je toeschouwer en acteur tegelijk zijn. En dit maakt dat je ego wordt gereduceerd tot gezonde proporties.
@ Dank je voor de tip Maria. Wie weet.
hartelijke groet
svara
@ennie
Nou begrijp ik weer dat ik de indruk wek dat het allemaal een makkie is. Zo is het nu ook weer niet. Om te beginnen is er een lange moeilijke weg te gaan voor je zover bent je ontslag als acteur te kunnen indienen. Je moet er ook voor inleveren. Ik zal een beetje meer uitleg toevoegen en doe dat zo dat dit meteen een reactie is op wat Maria schreef.
@maria
Het spijt me reusachtig (ik zeg dit niet omdat ik je werkelijk geloof) te horen dat je iemand als mij liever niet ontmoeten zou. Want als je iemand ontmoet die zich laat kennen loop je tegen dingen aan die niet altijd onmiddellijk als positief worden ervaren (en bijna altijd omdat de waarnemer hetgeen hij ziet sterk in zichzelf ontkent). De verhulling ervan, die de vorm kan aannemen je te verantwoorden, is precies de reden om een rol te accepteren die je niet wilt omdat die rol met jezelf niks heeft te maken. De term wraak is de valkuil in de interpretatie van Nietsches uitspraak vrees ik. Daar zit in het kader van het buitenwereldscenario een onterechte kwalijke connotatie aan. Wraak is de mens eigen. En dat gaat inderdaad voorbij aan goed en kwaad. Dat wil niet zeggen dat je mis- of wandaden die daar ook vaak uit voortkomen niet hoeft te verantwoorden. Maar die komen daar juist gemakkelijker uit voort door de ontkenning van de essentie van de mens door hem in een rol te dwingen waarin hij niet zichzelf kan zijn.
@ Simen Waar heb je dat gehoord dan? hoezo heb ik zoiets gezegd?
@maria
In je reactie op Ennie van 11:39
@maria
Nee het was niet aan mij gericht maar ik herkende mijzelf in de beschreven houding.
Daarom voegde ik ook al toe dat ik het niet geloofde.
@Svara. Die momenten zijn mooie momenten. Dat ben ik met je eens Svara. En die kunnen er soms zijn op de momenten van echte openheid, de momenten dat je in staat bent geweest om je ego te diminishen (ik vind dat zo’n mooi woord in dit verband), de momenten van echt contact.
Ik ben het nog niet met je eens dat je je dan altijd één voelt. Het kan misschien wel, maar lijkt me geen voorwaarde om het als goed en nabij te kunnen ervaren. En ook denk ik niet dat er op zo’n moment geen belangenverschillen meer zijn. Alleen zijn die dan geen hindernis, denk ik. En dat kan helemaal voldoende zijn. Een symbiotisch gevoel kan zelfs benauwend zijn. Als je het als een gevoel van nabijheid benoemt kan ik helemaal instemmen met je
@Simen. Ik schreef “Als dat nou steeds zomaar gemakkelijk zou kunnen….zou toch mooi zijn inderdaad.” Dat sloeg niet op jou, maar bedoelde ik zoals ik het schreef. Met de nadruk op het woord “steeds”.
@maria
En nu verwacht ik toch nog wel een antwoord. Of hebben we een misverstand ?
Ik wil Simen bedanken voor dit praktijkvoorbeeld. Dit is volgens mij precies wat Roos Vonk bedoelt met ‘ons opgeblazen ego’ dat we de neiging hebben de dingen te persoonlijk op te vatten en de dingen onterecht op ons zelf te betrekken.
@maria
Je hebt me niet goed begrepen. Ik plaatste de discussie alleen maar in de “en als nu eens wat dan” sfeer, om hem wat echter te maken.
Met tussen haken de relativering om dat duidelijk te maken.
Jij bent daarom degene die het te persoonlijk heeft opgevat. Waardoor het inderdaad een prachtig voorbeeld wordt. Maar volgens mij geen voorbeeld van een opgeblazen ego. Dat zou ik een veel te snelle conclusie vinden. Al was het maar omdat we elkaar daarvoor te weinig kennen. Misschien is het vooral een voorbeeld van hoe geschreven communicatie in snelle media gemakkelijk in verkeerde conclusies kan ontsporen.
En omdat we beiden toch graag van die media gebruik maken, stel ik voor te proberen om dergelijke vergissingen te vermijden. Is dat goed ?
@ Svara Ik heb je vraag aan Roos Vonk voorgelegd. Ze vond het een goede vraag en mailde me zojuist haar antwoord: ‘Mijn visie is inderdaad geinspireerd door het Boeddhisme, en dan met name het punt: je moet soms ongemak verdragen. Waarheid en in contact staan met de werkelijkheid is belangrijker dan je prettig voelen. En in de wereld is nou eenmaal een hoop shit, dat hoort erbij, en mensen hebben gebreken, dat hoort er ook bij. Als je wilt doen alsof dat er niet is dan leef je maar half, dan ben je niet ‘aanwezig’ of ‘wakker’ zouden boeddhisten zeggen. Als je het de hele tijd leuk en fijn wilt hebben leidt dat tot zelfbedrog, vanwege de roze bril; en het leidt ertoe dat je niet tot ontwikkeling komt. Het leidt ook tot korte-termijn doelen en daar heb ik veel over geschreven, de kortzichtigheid daarvan bijvoorbeeld als het gaat om de veeindustrie en andere maatschappelijke problemen. maar ook in je persoonlijk leven kom je niet verder als je alleen maar doet wat ‘leuk’ is en ‘een goed gevoel’ geeft. Daar heb ik over geschreven in de column over grenzen die ook in het boek staat: je moet niet je grenzen bewaken, je moet ze juist verleggen. Dat heeft ook weer te maken met in beweging zijn, het laten stromen: een ander belangrijk thema in het Boeddhisme. De nadruk die ik leg op het belang van bewustzijn, om je instincten te overstijgen, heeft ook een Boeddhistische oorsprong. In de column over vrijheid heb ik dat beschreven. Ook het begrip zelfcompassie waar ik veel mee heb gewerkt (zie http://www.zelfcompassie.nl) is aan de oosterse traditie gerelateerd. Ik zie zelfcompassie als een alternatief voor zelfwaardering, een alternatief waar je geen zelfbedrog en roze bril bij nodig hebt. Maar ik ben geen Boeddhist, ik geloof niet in alles ervan, ik heb eruit gehaald wat voor mij werkt en daar heb ik veel aan gehad.’
Dank je Maria en natuurlijk Roos voor haar heldere reactie.
Het sluit helemaal aan bij mijn vermoeden dat ik had. Het maakt me nog nieuwsgieriger naar haar boek in relatie tot mijn werk waar ego vaak een thema is en ik het benader o.a. vanuit Oosterse tradities.
Vaak willen we maar een kant van de medaille in ons leven toelaten en zijn verontwaardigd als we het leven niet naar onze hand kunnen zetten, als het leven tegenzit. Eerlijk naar jezelf kijken, je gedoe accepteren en je kwetsbaar durven opstellen draagt de potentie van openheid, vrijheid en heling in zich. Meegaan met de stroom zoals Roos zegt.
De enige zekerheid in het leven is immers veranderlijkheid.
Ooit las ik: in waarheid leven met jezelf is zoiets als fietsen op een onbegaanbaar zandpad met kuilen en dat alles met een krachtige tegenwind. Er is moed nodig om in je spiegel te durven kijken in de ontmoeting met de ander en zicht hebben op het begrip ‘ego’ kan een mooie ondersteuning zijn. Humor en spel zijn voor mij sleutelwoorden.
hartelijke groet
svara
De schaal zelfcompassie heb ik voor (1 van) mijn scriptie(s) psychologie gebruikt en ik ben er toendertijd op geattandeerd door Roos Vonk, dat is waar ook haha, nu schiet het me pas weer te binnen. Het is echt grappig om te zien hoe vooraanstaande hoogleraar psychologen onder invloed geraken van het boeddhisme en hoe dit doorgesijpeld is naar anderen, ook naar Roos Vonk en naar mij (alhoewel ik geen hoogleraar ben;))
Persoonlijk heb ik ook de interesse erin, vandaar mijn scriptie. Ik vind het een goede ontwikkeling. Nb: ik denk dat het ook nog wel in mijn romans doorwerkt, deze invloed.
@Maria
Als filosofe zul jij de link met het hoofdwerk van Schopenhauer ook wel kunnen zien? In boek vier van dit werk komt het naar mijn idee duidelijk naar voren, zijn link met de oosterse filosofie. Boeiend geschreven, hij schrijft filosofie op een bijna literaire manier…
In bovenstaande bedoelde ik ”Amerikaanse” vooraanstaande hoogleraren erbij te vermelden, maar ik mail wel eens te spontaan en snel tussen het werken aan de romans door. Uiteraard is Roos Vonk ook vooraanstaand op haar gebied, ik hoop dat ik haar ego niet heb aangetast door deze onduidelijkheid;)
@ Milan Klopt. Schopenhauer is een van de meest boeiende filosofen vind ik, zowel vanwege de inhoud (en ook zijn link met de Oosterse filosofie) als vanwege zijn stijl: helder, spits en heel erg grappig. Ik had Schopenhauer nog graag in mijn filosofische dissertatie willen betrekken, want hij kan in zekere zin gezien worden als een verbinding tussen Nietzsche en Kant, maar dat werd te breed. Misschien iets voor de toekomst.
Ja, aan dergelijke kennis kan ik niet tippen. Het klinkt allemaal heel knap en interessant natuurlijk. Maar ik kom niet verder dan wat basale kennis van de belangrijkste filosofen. Dus hier haak ik definitief af.
Maar Maria, voor wat betreft het boek van Roos Vonk heb je intussen wel bereikt dat het flink onder mijn (de) aandacht is gebracht. En als het goed is is het gisteren uitgekomen, dacht ik.
@ Ennie O dat is echt niet nodig. Als iedereen die hier reageert ook afgestudeerd of gepromoveerd zou moeten zijn in de filosofie, zou er wel een heel klein publiek overblijven
Dus nogmaals nee, afhaken is zeker niet nodig. Iedereen brengt in wat hij in huis heeft, bij de een is dat boekenwijsheid, bij de ander levenservaring, en weer anderen komen op een heel andere en eigen manier op nieuwe gedachten. Wat dat betreft zijn alle inhoudelijke reacties mij even lief.
Dat geldt trouwens voor alle anderen Ik hecht eraan deze blog toegankelijk is voor iedereen en dat vond ik trouwens ook een van de verdiensten van het boek van Roos Vonk. Maar dat is niet gisteren uitgekomen hoor, al een maand of twee geleden volgens mij. Ik heb het ook maar ooit gewoon in de winkel aangetroffen.
En fijn voor Roos Vonk dat het nu flink onder de aandacht is gebracht, maar daar heb ik zelf verder geen belang bij of zo. Ik bespreek gewoon wat ik zelf boeiend vind, soms omdat het mij raakt. Soms ook omdat ik iets heel erg slecht vind en ik denk dat ik dit goed kan onderbouwen terwijl bijna iedereen het wel goed vindt (zoals het boek van Dick Swaab bijvoorbeeld). Maar het gaat mij altijd om de inhoud, nooit om de persoon. Het klinkt misschien een beetje onaardig maar de schrijvers achter de boeken interesseren me minder dan de boeken zelf.
Uitzonderingen zijn er natuurlijk altijd maar dat is weer een heel ander verhaal : )
De blog van morgen gaat trouwens over de kwaliteit van kinderboeken. Toegankelijker kan het niet, dacht ik, want kinderen zijn we allemaal ooit geweest.
@Maria. Ow, wat gek. Ik kon het boek niet bestellen vorige week en er stond bij (in ieder geval op één van de 2 sites waar ik dat probeerde) dat het 29 juli beschikbaar was. Dus ik dacht dat jij toevallig ergens had opgedaan als voorpublicatie of rechtstreeks van haar had gekregen. Het was er dus al langer en misschien zelfs uitverkocht geweest. Maar dat maakt verder niet uit: je hebt mijn interesse gewekt. En als ‘t bevalt….er stonden meer leuke titels van haar zag ik.
Vind ik leuk, dat je gewoon openstaat voor reacties van maakt-niet-uit-wie.
Als je nog een gedachte of vraag hebt over ‘t boek…zoals je ziet (en ik zelf ook weer eens ontdek) kan ik het toch niet laten om even te kijken of er nog een reactie is gekomen, dus dat lees ik dan vast wel. Maar ik denk het niet, als het om jou zelf gaat, want anders had je het vast al wel even laten weten.
Leuk zo’n blog over boeken, vind ik. Die over “komt een vrouw bij enz.
” vond ik ook boeiend en ik realiseer me nu pas ineens dat alleen al je instemming geven” al leuk kan zijn voor de schrijverT. Een reactie hoeft vast niet altijd iets heftigs toe te voegen, denk ik.
Lezen kom ik in ieder geval op vrijdag of zaterdag.
Morgen dus kinderboeken….benieuwd wat je daar weer over gaat schrijven/zou kunnen gaan schrijven.